Ақылын өмірде қолдана білу іскерліктерін дамыту
Сабақтың тақырыбы: «Ақыл – жастан, асыл – тастан»
Сабақтың мақсаты
- Ақылдың адам өміріндегі маңызын түсіндіру.
- Ақылды өмірде қолдана білу дағдыларын дамыту.
- Балаларды дәстүрді құрметтеуге тәрбиелеу.
Әдістер
Әңгімелесу, түсіндіру, сұрақ-жауап, сахналау және басқа да белсенді тәсілдер.
Көрнекіліктер
Үнтаспа, дәптер, оқулық, «Даналық кітабы».
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі: «Шаттық шеңбері»
Мұғалім балалармен бірге шеңбер құрып тұрады. Барлығы бір-бірімен сәлемдеседі:
— Қайырлы күн, балалар!
— Қайырлы күн, достарым!
— Мен сендерді көргеніме қуаныштымын!
Оқушылар барлығы бірге Арасанбай Естеновтің «Бес нәрсеге асық бол!» атты өлеңін айтады:
Бес нәрсеге асық бол!
Қанағат, рақым, терең ой —
Бес асыл іс бұл арлы.
Талап, еңбек — өркенді,
Үлгі болған ғасырдан.
Бәрі маған керек қой,
Қастер тұтып бұларды,
Ұлы өмірім — ертеңгі,
Ардақтап өсем жасымнан.
Мұғалім жаңа сабақтың тақырыбымен таныстырады: өткен сабақта өнер туралы сөз қозғағанда, «ақылды өнермен жеткізудің өзі — өнер» екенін айтқанбыз. Бүгін ақыл, ақылдылық және бала кезден-ақ ақылды болудың маңызы туралы әңгімелесеміз.
II. Әңгімелесу
- Ақылды болу дегенді қалай түсінесіңдер?
- Ақылға жүгініп, дұрыс шешім қабылдаған кездерің болды ма?
III. Мәтінмен жұмыс
Жиренше шешен мен Қарашаш сұлу
Жиренше шешен бірде сапарға шығады. Күн батуға таянғанда, бір ауылдың тұсында көп балаға кезігеді. Сол сәтте жаңбыр құйып кетеді.
Балалардың бірі терген тезегін, бірі айдаған бұзауын тастап, жаңбырдан ықтап қаша жөнеледі. Ал бір қыз бала тезегін төкпей, бұзауын да жібермей, қабын жамылып отыра береді.
Жиренше шешен қыздың әрекетін байқап, қасына келіп сұрайды: «Қалқам, сен неге отырып қалдың? Ал ана балалар бұзауларын жіберіп, тезектерін төгіп кетті. Неліктен?»
Қыз былай дейді: «Бұл балалар — ақылсыз. Үсті-басы су болды, әрі бұзаулары бытырап кетті. Мен кешке мына құрғақ тезекпен жылынамын. Бұзауды жібермедім — енді сүтке тоямын. Үсті-басым да су болған жоқ».
Қыз өзін ғана емес, байдың малын бағатын әкесін де ойлаған еді. Өйткені әкесі әрі аш, әрі үсті су болып қайтатынын білді. Шешен жігіт қыздың ақылына тәнті болады.
Талқылау сұрақтары
- Қарашаштың ақылдылығы қай әрекетінен байқалады?
- Басқа балалардың іс-әрекетіне көзқарастарың қандай?
- «Ақымақ жауынды күні суға түсер» деген халық мақалынан нені түсінесіңдер?
- Қыздың бойынан тағы қандай асыл қасиеттерді байқадыңдар?
- Өздеріңнің ақылдылықтарыңды көрсеткен кездерің болды ма? Естеріңе түсіріп айтып беріңдер.
Түйін: ақылды адам әрдайым ойлап сөйлейді, жан-жағын байыптап барып әрекет етеді. Ол байсалдылықты, қарапайымдылықты, кішіпейілділікті, ізеттілікті ұмытпайды. Қарашаш өз қамын ғана емес, әкесінің жағдайын да ойлады — бұл оның мейірімділігін танытады.
IV. Сахналау: «Байлық, Бақыт, Ақыл» ертегісі
Автор: Ерте заманда Байлық, Бақыт, Ақыл үшеуі бас қосады. Олар өткен-кеткенді әңгімелесіп отырып, адам баласына тигізетін пайдасы жайлы таласқа түседі.
Байлық
(кеудесін қағып): Менің арқамда адам баласының төрт түлігі сай, үйі дүние-мүлікке бай, ішіп-жеуі мол болады. Сондықтан маған тең келер ештеңе жоқ.
Бақыт
Мен — Бақытпын. Кімнің басына қонсам, соның атақ-даңқын шығарамын, мансабын көтеремін, беделін арттырамын. Қарсы келген дұшпанды жер етемін.
Ақыл
(сабырлы түрде): Достарым, таласқа қосылмаймын. Үшеуіміз де адам баласына қажетпіз. Бірақ адам менсіз өмір сүре алмайды. Келіспесеңдер, Данышпанға жүгінейік — төрелігін сол айтсын.
Автор: Үшеуі Данышпанға келеді. Данышпан олардың уәжін тыңдап болып, былай дейді:
Данышпан:
Өмірдің өзі — сабақ. Байлық баянсыз. Ақыл бар жерде ғана байлық та, бақыт та, бірлік те, ынтымақ та түгел. Ақылмен бәрін ойдағыдай басқаруға болады. Ақылдың еңбек деген сүйеніші, тіреуі, тұтқасы бар. Сондықтан ақылды болып еңбек ете білген адам баласы байлыққа да, бақытқа да кенеліп, мәнді де сәнді өмір сүре алады.
Талқылау сұрақтары
- Байлықтың, Бақыттың, Ақылдың әрқайсысының артықшылығы неде?
- Данышпан қандай ой түйіндеді?
- Данышпанның орнында өздерің болсаңдар, қандай төрелік айтар едіңдер?
- Ақылды болу үшін не қажет деп ойлайсыңдар?
V. Дәйексөз
Жүсіп Баласағұни:
«Адам бойындағы ең тамаша нәрсе — білім мен ақыл».
Бұл даналықтың мәні: адам қаншалықты білімді болса да, ақылға жүгінбесе, өмірден дұрыс жол табу қиын. Сондықтан білім мен ақыл қатар жүруі тиіс. Оқушылар дәйексөзді дәптерлеріне жазып алады.
VI. Тапсырма: мақал-мәтелдер
Оқушылар мақал-мәтелдердегі көп нүктенің орнына «ақыл» сөзін қойып оқиды және жаттап алады:
- Ақылды адам ерінбейді.
- Ашу — дұшпан, ақыл — дос; ақылыңа ақыл қос.
- Ақылдан жақын дос бар ма?
- Ақыл азбайды, білім тозбайды.
VII. Ойын-жаттығу: «Даналық кітабы»
Оқушылар шеңбер құрып отырады. Данышпан атайдың «Даналық кітабын» кезек-кезек қолына ұстап, «Мен ақылды баламын, өйткені…» деп жалғастырып, өз ойын айтады.
Мысалдар
- Мен ақылды баламын, өйткені ойланып сөйлеймін.
- Мен ақылды баламын, өйткені ашуланбаймын.
- Мен ақылды баламын, өйткені болмашыға ренжімеймін.
Қорытынды ой:
«Ақыл — жастан, асыл — тастан». Ақыл жас кезден қалыптасады, ал асыл қасиет уақыт өте шыңдалады.