Қазақша рефераттар

Семей сауда округінің қызметі

19 ғасырдың II жартысындағы қазақ–қытай сауда қатынастары

XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей империясы мен Цинь империясы арасындағы сауда-экономикалық байланыстардың кеңеюі қазақ даласы арқылы өтетін шекаралық сауданың жүйелі түрде дамуына ықпал етті. Бұл кезеңде керуен жолдары, кедендік реттеу, жәрмеңкелер мен су жолдары арқылы тауар айналымы ұлғайып, өңірдің шаруашылық байланыстары тереңдей түсті.

1851 жылға дейінгі ахуал және Құлжа келісімі

1851 жылға дейін Ресей мен Цинь империясы арасындағы негізгі сауда-экономикалық байланыстар көбіне Кяхта қаласы арқылы жүзеге асты. Ал Шығыс Қазақстан мен Шыңжан бағытындағы сауда айналымы тұрақты әрі жүйелі жолға қойылмаған еді.

1851 жылғы 25 шілдеде Құлжа сауда келісімі жасалды. Шартқа сәйкес Батыс Қытайда Ресейдің елшілік орталықтары мен орыс көпестерінің сауда орындары ашылды. Сонымен бірге Троицк, Орынбор, Семей және Өскемен кедендерінің сауда құқықтары кеңейтілді.

Жаркент, Ақсу және Шәуешек қалалары арқылы жүргізілген сыртқы саудада қазақтарға аса қажет шай, қант, жібек сияқты тауарлардың көлемі өсті. Алайда 1855 жылы Шәуешектегі орыс көпестерінің сауда орындарын жергілікті халықтың талан-таражға салуы сауда байланыстарын уақытша тоқтатты да, Ресей көпестерінің саудасы негізінен Құлжа қаласымен шектелді.

1856 жылғы нұсқау және 1860-жылдардағы өзгерістер

1856 жылғы 25 наурызда I Александр сауда байланыстарын кеңейтуге жол ашуды талап еткен нұсқау шығарды. Дегенмен XIX ғасырдың 60 жылдарының екінші жартысында орыс–қытай саудасы әлсіреп, саяси байланыстарда да өзгерістер байқалды.

1864 жылғы Шыңжандағы көтеріліс барысында дербес құрылымдар пайда болды: Іле өлкесінде Іле сұлтандығы, Қашғарияда Жетішар мұсылман мемлекеттері құрылды. Бұл оқиғалар орыс–қытай және қазақ–қытай байланыстарының бағытына ықпал етті.

Құжаттар

  • 1860 жылғы Пекин шарты
  • 1864 жылғы Шәуешек хаттамасы

Бұл құжаттар Ресейдің Қырғыз елі мен Жетісуды өзіне қаратып алғаннан кейін қалыптасқан ахуалды ресми түрде тануға негіз қалады.

1871 жылғы бетбұрыс

1871 жылы Ресей әскері Іле өлкесіне енгізіліп, Іле сұлтандығы Түркістан генерал-губернаторлығына бағындырылды. Бұл Жетісу өлкесі мен Батыс Қытай арасындағы керуен саудасын күшейткенімен, ресейлік отарлық тәртіптің орнығуына да жол ашты.

1881–1883: Петербург шарты, көші-қон және Іле су жолы

1881–1883 жылдары орыс үкіметінің келісімімен ұйғыр, дүнген және қазақтардың бір бөлігі Жетісу мен Қырғыз өлкесіне қоныс аударды. Бұл халық санының өзгеруіне және шаруашылық ынтымақтастықтың тереңдеуіне әсер етті.

1881 жылғы Петербург сауда шарты қабылданып, шекаралық аудандардағы керуен саудасын көтеру, орыс–қытай шекарасынан 60–65 шақырымға дейінгі аумақта шайды баж салығынсыз сатуға рұқсат беру, сондай-ақ су жолын ашу мәселелері қарастырылды. Осылайша Ресей мен Қытайдың Қазақстан арқылы жүргізілетін сауда байланыстарына кең жол ашылды.

Іле өзені арқылы тасымал

1882 жылы Верный көпесі Вали Ахун Юлдашев инженер Поклевский-Колпаковскийдің қолдауымен Англиядан су кемесін сатып алды. Ал 1883 жылғы 4 мамырда 20 мың пұт астық тиелген кеме Іле өзені арқылы Қытайдың Сүйдін бекінісіне жөнелтілді.

Тарихи маңызы

Қытаймен тікелей Іле су жолының ашылуы XIX ғасырдың екінші жартысындағы орыс–қытай қатынастарындағы маңызды оқиғалардың бірі болды.

Жәрмеңкелер, сауда округтері және теміржолдың ықпалы

XIX ғасырдың 80 жылдарында сауда байланыстарында Ресейдің Ірбіт және Крестовск жәрмеңкелері, сондай-ақ Жетісу өлкесіндегі Қарқара және Орталық Қазақстандағы Қоянды (Ботов) жәрмеңкелері ерекше орын алды.

1890 жылғы 14 маусымда Шыңжанмен сауданы ұйымдастыру үшін Түркістан округімен қатар Семей сауда округі құрылды. Ол бүкіл Қазақстан мен Оңтүстік Сібір арқылы өтетін шекарадағы кедендердің қызметін бақылауды және баж салығының қазынаға уақытылы өткізілуін қадағалауды жүйелеуге бағытталды.

1894 жылғы 30 тамызда Сібір теміржолының іске қосылуы Қазақстанның Қытаймен саудасын жаңа сатыға көтеріп, Сібір өлкесінің экономикалық дамуына да үлес қосты. Қытайға жақын аймақтарға тауарларды жеткізу жылдамдап, сауда айналымының тиімділігі артты.

Қорытындысында XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ өлкесі арқылы дамыған сауда байланыстары өзара тиімді сипат алып, екі ел арасында тығыз шаруашылық қатынастардың қалыптасуына ықпал етті.

Конспект сұрақтар

  1. Сібір теміржолы іске қосылған мерзім:
  2. Мал сатуда үлкен рөл атқарған жәрмеңке:
  3. Семей сауда округінің қызметі:
  4. Іле су жолы қашан ашылды?
  5. Қытаймен сауда жасауға су жолын ашу мәселесі қай жерде қарастырылды?
  6. Пекин шарты жасалған мерзім:
  7. Іле сұлтандығы қайда бағындырылды?
  1. 1856 жылғы 25 наурыздағы I Александр нұсқауы:
  2. Шәуешектегі орыс көпестерінің сауда орындарын жергілікті халықтың талан-таражға салған мерзімі:
  3. 1851 жылғы 25 шілдедегі сауда келісімі:
  4. XIX ғасырдың II жартысында қай елдердің экономикалық қатынастары нәтижесінде Іле су жолы ашылды?
  5. Қай жылы Қоянды жәрмеңкесі ашылды?
  6. Жаңа сұрақ: тақырып бойынша тест тапсырмаларын құрастыру.