Жаңа заман талабы
Жеке тұлғаны дамыту және бастауыш сыныптағы қолайлы психологиялық орта
Қазіргі заман талабы — жеке тұлғаны дамытуға және танымдық көкжиегін кеңейтуге бағытталған әртүрлі технологиялар мен әдістерді оқу үдерісіне жүйелі енгізу. Бастауыш сынып кезеңінде бала педагогикалық «экологиясы» сақталған, жағымды микроахуалы бар, табысқа жетуге мүмкіндік беретін ортада тәрбиеленуі маңызды.
Психологияны оқу-тәрбие үдерісінен бөлек қарастыруға болмайды. Оқудың бала дамуындағы рөлі Л.С. Выготский мен А.Н. Леонтьев еңбектерінде кеңінен негізделіп, баланың оқу мен тәрбиесін ұйымдастырудың жалпы бағыттары көрсетілген. Алайда бүгінгі оқу бағдарламаларында психологиялық үдерістер мен механизмдерді мақсатты қалыптастыру көбіне арнайы мәселе ретінде жеткілікті деңгейде қарастырылмай келеді.
Негізгі ой
Оқытудың «жақсы» нәтижесі өздігінен қалыптаспайды: ол баланың психологиялық ерекшеліктерін, даму механизмдерін және танымдық қабілеттерін ескерген жағдайда ғана тұрақты көрсеткішке айналады.
Психология ғылымдарының докторы Н.И. Непомнящая зерттеулерінде оқытудың сапалы болуы үшін психологиялық білімнің қажеттілігі атап өтіледі. Оқу үдерісінде психологиялық механизмдердің рөлін түсіндіру және оларды дамытуға бағытталған мазмұнды бағдарламаға енгізу — педагогикалық психологияның маңызды міндеттерінің бірі.
Танымдық қабілеттілік: орта мен тұқымқуалаушылықтың үлесі
В.Н. Дружинин пайымдауынша, танымдық қабілеттіліктің дамуына тұқымқуалаушылық пен ортаның әсері қатар ықпал етеді: шамамен 50% — тұқымқуалаушылық, 30% — ортаның әсері, 20% — генетика мен ортаның өзара ықпалына тиесілі (В.Н. Дружинин, «Қолданбалы психология», 1998, 30-бет).
Дамыту бағдарламаларын жүйелі қолдану ақыл-ой қызметінің ауқымын кеңейтуге, қарым-қатынаста интеллектіні дамытуға мүмкіндік береді. Оқушының қабілеттілігі белсенді еңбек пен оқу үдерісінде қалыптасып, жеке тұлға ретінде дамуына қолайлы әсер етеді.
Нәтижелі сабаққа апаратын ұстанымдар
Психология сабақтары қызықты, шығармашылыққа толы болуы тиіс. Нәтижелі сабақ көбіне төмендегі ұстанымдар сақталғанда қалыптасады:
-
Қарапайымнан күрделіге
Тапсырмаларды біртіндеп күрделендіріп, баланың сенімділігін сақтай отырып дамыту.
-
Көрнекті және түсінікті
Нұсқаулық пен мазмұнның айқындығы: бала не істейтінін, не үшін істейтінін түсінуі.
-
Кері байланыс
Қатысушының эмоциялық күйі, қиындықтары, жетістігі үнемі ескеріліп, қолдау көрсетілуі.
Осы және өзге де ұстанымдарды іске асыру шығармашылық ойлауды, қиялды, сөйлеуді дамытуға; «Мен» тұжырымын қалыптастыруға; қарым-қатынас пен мінез-құлық дағдыларын жетілдіруге; танымдық белсенділікті арттыруға жол ашады.
Жиілік
Аптасына 2 рет
Әр сабақ 20–30 минут
Алғашқы кезең
Диагностика
Танымдық үдерістерді анықтау
Негізгі қағида
Бала — әлеует
Шығармашылықтың қайнар көзі
Тренингтік сабақ үлгісі: құрылым, мақсат, міндет
Бала — шығармашылықтың қайнар көзі, табиғаттың берген сыйы. Ендеше осы мүмкіндікті пайдаланып, балалардың шығармашылығын, белсенділігін және білуге құмарлығын арттыру — маңызды міндет.
Ұйымдастыру форматы
- Топ құрамы
- 8–10 қатысушы
- Өткізу формасы
- Психологиялық тренингтер
- Ұзақтығы
- 1 блок: 60 сағат
- Жалпы көлем
- 20 сабақ
4 апта, дүйсенбі–жұма, күніне 3 сағат
1 ай ішінде
Мақсаты
Оқу үдерісі аяқталғаннан кейін психо-эмоционалдық қысымды төмендету, әр баланың жеке ерекшелігін ескере отырып, жаңа оқу жылына психологиялық дайындық жасау.
Міндеттері
- Оқудың табыстылығына қажет таным процестерін дамыту (зейін, ес, ойлау, қабылдау, қиял және т.б.).
- Шығармашылықты дамыту.
- Әлеуметтік белсенділік пен қарым-қатынас дағдыларын дамыту.
- Эмоционалдық аймақты түзету және невроздың алдын алу.
- Көшбасшылық сананы қалыптастыру және мәселені өз бетінше шешуге үйрету.
- Сенімді мінез-құлық дағдыларын және топта жұмыс істеу шеберлігін қалыптастыру.
- Өзін көрсете білу және өзіндік бағалаудың тепе-теңдігін қалыптастыру.
1-блок, №1 сабақ: тренинг құрылымы
| № | Іс-әрекет түрі | Материалдар | Уақыт |
|---|---|---|---|
| 1 | Танысу: «Қуаныш шеңбері» | — | 5 мин |
| 2 | Ойын: «Сүйікті пәндер» | Жіп | 10 мин |
| 3 | Ойын: «Кішкентай қоңыз» | — | 10 мин |
| 4 | Жаттығу: «Сіріңкемен басқатырғыш» | Сіріңке қорабы | 20 мин |
| 5 | Психогимнастика: «Нәзік марғау» | Музыка | 10 мин |
| 6 | Сурет: «Менің отбасым» (талқылау) | Қағаз, қаламдар | 25 мин |
| 7 | Жаттығу: «Сөздер жұбы» | — | 10 мин |
| 8 | Жаттығу: «Шатастырғыш» | — | 15 мин |
| — | Үзіліс | — | 20 мин |
| 9 | Психогимнастика: «Жануарларды бейнелеу» | — | 10 мин |
| 10 | Жаттығу: «Бірдей заттарды тап» | Іс-қағаздар | 10 мин |
| 11 | Ойын: «Шатасу» | — | 10 мин |
| 12 | Босаңсу | — | 10 мин |
| 13 | Қозғалыс: «Айналмақ» | — | 5 мин |
| 14 | Қорытынды: нәтиже шығару, қоштасу | — | 10 мин |
Жалпы ұзақтығы: 3 сағат.
Жаттығулар мазмұны (қысқаша сипаттама)
1) Танысу: «Қуаныш шеңбері»
Қатысушылар шеңберге отырып, өз есімін және сүйікті ойынын айтады. Кейін көршісінің қолын қысып, үнсіз түрде «қол жылуын» береді. Бір-бірінің көзіне қарап, күлімсіреп, ойша жақсы көңіл-күй тілейді.
2) Ойын: «Сүйікті пән» (жіп арқылы)
Балалар шеңберде тұрып, есімімен бірге сүйікті пәнін атап, жіп орамын келесі ойыншыға лақтырады. Келесі ойыншы алдыңғы баланың есімі мен пәнін қайталап, содан кейін өзінікін айтады. Жіп «шатасқан» сайын топта бірлік пен ұйымшылдық сезімі күшейеді.
3) Ойын: «Кішкентай қоңыз»
Мақсаты
Алғашқы сақтық пен үрейді төмендету, топтың дербес белсенділік деңгейін байқау.
Жүргізілуі
Балалар жүргізушінің артына сапқа тұрады. Жүргізуші топқа арқасымен қарап, алақанын ашық күйде қолтығының астынан шығарып ұстайды. Балалардың бірі жеңіл ғана қолына тиеді. Жүргізуші қолына тиген баланы (қимылы, бет-әлпеті арқылы) табуға тырысады. Дұрыс тапқанша ойын жалғасады.
4) Жаттығу: «Сіріңкемен басқатырғыш»
Мақсаты: бейнелі ойлауды жаттықтыру.
Ереже: сіріңкелерді шешім дайын болғанда ғана жайып көрсетуге болады. Шешім шығару барысында «сынап көруге» болмайды — тек ойша іздеу қажет.
Тапсырма үлгілері
- Екі сіріңкені сындырмай, «10» санын қалай жасауға болады?
- Үстелде көлденең жатқан 5 сіріңкеге тағы 4 сіріңке қосып, «3» шығарыңыз.
- Үш сіріңкені сындырмай, «6» шығаруға бола ма?
5) Психогимнастика: «Нәзік марғау»
Балалар алдымен мейірімді, кейін ашулы мысықтың қимылын, дене қалпын және эмоциясын бейнелейді.
6) Сурет: «Менің отбасым» (талқылау)
Қатысушылар отбасын бейнелеп сурет салады, кейін өз суреті туралы қысқаша әңгімелеп береді. Талқылауда қауіпсіз, бағаламайтын тіл қолдану сақталады.
7) Жаттығу: «Сөздер жұбы»
Мақсаты: есті дамыту. Жүргізуші сөз жұптарын айтады, балалар әр жұптағы екінші сөзді есте сақтауға тырысады.
8) Жаттығу: «Шатастырғыш»
Мақсаты: зейіннің тұрақтылығы мен шоғырлануын дамыту.
Екі ойыншыдан екі топ құрылады. Әр топта кімнің «бірінші», кімнің «екінші» екені белгіленеді. Бірінші ойыншылар бір-біріне қарап, дауыстап санайды: біреуі 100-ге дейін жұп сандарды, екіншісі 99-ға дейін тақ сандарды атайды. Соңғы санға бұрын жетуге тырысады. Екінші ойыншылар қарсыластың қателігін мұқият тыңдап, жетекшіге хабарлайды. Кейін рөлдер ауысады.
9) Психогимнастика: «Жануарларды бейнелеу»
Қатысушылар кезекпен жануарлардың қимылын бейнелейді: тотықұс, аққу, күнге қыздырынып жатқан итбалық, суда жүзген итбалық, маймыл, жылан.
10) Жаттығу: «Бірдей заттарды тап»
Мақсаты: логикалық ойлауды дамыту, нысандарды элементтері бойынша салыстыру дағдысын жетілдіру.
Балалар екі әртүрлі суретті мұқият қарап, ондағы бірдей заттарды табады (ұсыныс: 12 бірдей зат). Бұл тапсырмада ұқсас заттардың көлемі мен орны әртүрлі болуы мүмкін екеніне назар аударылады.
Бірдей заттарға мысалдар
қабырғадағы сурет, құс, бантик, кесе, шам, кітап, шахмат фигурасы, сызғыш, құм сағат, алма, гүл, үстел.
11) Ойын: «Шатасу»
Мақсаты: топтық бірлікті көтеру.
Санамақ арқылы жүргізуші таңдалады. Жүргізуші бөлмеден шығады. Қалған балалар қол ұстасып шеңбер құрып, қолдарын жібермей, өз қалауларынша «шатасады». Жүргізуші қайта кіріп, балалардың қолын ажыратпай, шатасуды шешуге тырысады.