Даму психологиясы
Даму психологиясы: жалпы түсінік
Даму психологиясы — негізгі академиялық ғылымдардың бірі. Бұл сала адамның психикасының өмір бойғы қалыптасуы мен өзгеруін, дамудың заңдылықтары мен механизмдерін зерттейді. Ғылым бірнеше бөлімдерден тұрады, әрбір бөлімнің өз қызметі мен зерттеу нысаны бар.
1) Жас кезеңдері
Әртүрлі жас кезеңдеріндегі психикалық даму ерекшеліктерін қарастырады және дамуды кең контексте түсіндіреді.
2) Қарым-қатынас
Әртүрлі жастағы адамдар арасындағы өзара әрекет пен әлеуметтік байланыстардың дамуға ықпалын зерттейді.
3) Жеке тұлға
Дамудың жеке адамның психикасына ықпалын, тұлғалық қасиеттердің қалыптасуын талдайды.
4) Онтогенез
Психикалық өсудің жалпы заңдылықтарын, кезеңдердің ауысуын және дамудың ішкі логикасын қарастырады.
Пәні: не зерттеледі?
Даму психологиясының пәні — онтогенездегі психикалық өсудің жалпы заңдылықтарын ашу, дамуды кең мағынада түсіндіру, жекелік айырмашылықтарды, себеп-салдар байланыстарын және сананың бір кезеңнен келесі кезеңге өтуін талдау.
Бұл үдерісті индивидуалдық даму, тарихи-мәдени контекст, этникалық орта және әлеуметтік-экономикалық жағдайлар әсерінсіз қарастыру мүмкін емес.
Даму психологиясының негізгі құрамдастары
1) Өзгерістер
Өзгерістер — жас ұлғайған сайын психикада және мінез-құлықта байқалатын ауысулар. Олар әртүрлі сипатта көрінеді:
Көлемділік
Сөздік қордың көбеюі, есте сақтау көлемінің артуы сияқты кеңею үдерістері.
Эволюциялық сипат
Өзгерістердің біртіндеп, ретімен, жинақтала жүруі.
Сапалық өзгеріс
Сөйлеудегі грамматикалық құрылымдардың күрделенуі сияқты жаңа деңгейдің қалыптасуы.
Революциялық сипат
Белгілі кезеңдерде тез және терең өзгерістердің пайда болуы.
Ситуациялық тәуелділік
Дамудың әлеуметтік ортаға және ортаның балаға ықпалына тығыз байланысты болуы; кейде тұрақсыз көрінуі.
2) Жас ұғымы
Жас кезеңі — баланың дамуының белгілі бір циклі; оның өзіндік құрылымы мен динамикасы болады. Психологияда жас индивидтің мінез-құлқы мен психикалық ерекшеліктерінің жалпы негізі ретінде қарастырылады: әрбір жаста қайталанбас, сол кезеңге тән мінез-құлық сипаттары қалыптасады.
Психологиялық жас
Психологиялық жас баланың хронологиялық жасымен (құжаттағы жасымен) әрдайым сәйкес келе бермеуі мүмкін.
Жастық шақтың шекарасы
Жастық шақ белгілі уақыт аралығымен шектеледі, бірақ оның хронологиялық шекаралары жылжуы ықтимал. Кейбір балалар бұл кезеңге ертерек кіруі мүмкін, ол көбіне жыныстық жетілу қарқынымен байланысты.
3) Заңдылықтар
Даму заңдылықтары психиканың қалыптасуына әсер ететін механизмдер мен қозғаушы күштерді сипаттайды. Бұл заңдылықтар психологиялық дамудың бағытын, қарқынын және кезеңдік ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі.
4) Балалық шақ
Балалық шақ — даму психологиясының негізгі бөліктерінің бірі. Бұл кезеңде психикалық функциялар қарқынды қалыптасып, әлеуметтік тәжірибе меңгеріледі, әрі кейінгі дамудың іргетасы қаланады.
Даму психологиясының міндеттері
Қазіргі кезде даму психологиясы ғылыми-практикалық пән ретінде ерекше мәртебеге ие. Сондықтан оның міндеттері теориялық және ғылыми-практикалық бағытта қарастырылады.
Теориялық міндеттер
- Негізгі психологиялық критерийлерді анықтау және балалық, жастық, жасөспірімдік, ересектік, кәрілік кезеңдеріндегі мінез-құлықты зерттеу.
- Психикалық процестердің жасқа байланысты динамикасын тарихи-мәдени, этникалық және әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен, сондай-ақ білім беру мен тәрбиемен байланыста талдау.
- Дифференциалды-психологиялық айырмашылықтарды зерттеу.
Ғылыми-практикалық міндеттер
- Психологиялық дамудың әр кезеңіндегі онтогенезді зерттеуге арналған мазмұнды және әдістемелік базаны құру.
- Жас кезеңдеріндегі қиындықтар мен сәтсіздіктерге байланысты психологиялық көмек көрсететін құрылымдар мен қызметтерді ұйымдастыру.
Негізгі принцип: тарихи принцип
Даму психологиясындағы ең маңызды принциптердің бірі — тарихи принцип. Бұл принцип адамның психологиялық дамуын балалық шақтан бастап әр кезеңді қоғамның дамуымен, мәдениетпен және әлеуметтік жағдайлармен байланыста қарастыруды талап етеді.
Балалық шақ ұғымының тарихи талдауы
«Балалық шақ» ұғымына тарихи талдау П.П. Блонскийдің «Психология младшего школьника», Л.С. Выготскийдің «Проблема возраста», Д.Б. Элькониннің «Психическое развитие в детских возрастах» еңбектерінде кеңінен көрсетілген. Бұл зерттеулерде психологиялық дамудың деңгейі әр тарихи қоғамда бірдей болмайтыны түсіндіріледі.
Қоғам әсері
Баланың дамуын қоғамнан бөлек қарастыруға болмайды: әлеуметтік орта психиканың қалыптасуына елеулі ықпал етеді.
Мерзімнің тәуелділігі
Балалық шақтың ұзақтығы материалдық жағдайлар мен әлеуметтік-мәдени ортаға тәуелді.
Л.С. Выготскийдің тұжырымы бойынша, «мәңгілік балалық шақ жоқ — тек тарихи балалық шақ бар».
Д.И. Фельдштейн концепциясы
Қазіргі даму психологиясында балалық шақтың тарихи талдауы Д.И. Фельдштейннің концепциясында жан-жақты қарастырылған. Ол балалық шақты әлеуметтік-психологиялық феномен ретінде сипаттап, оның нақты қоғамдағы әлеуметтік жағдайлармен байланысын ашады.
Бұл концепция балалық шақтың әр кезеңін біріктіретін байланыстарды, балалық шақтың тұтас күйін және баланы ересектік кезеңге жетелейтін жағдайларды функционалдық қарым-қатынастар жүйесі арқылы нақты сипаттайды.