Қазақша рефераттар

Бата айту

Наурыздың нұры және шашу мәні

Күллі адамзат асыға күтетін бір қуаныш бар: ол — Ұлыстың Ұлы күні, Наурыз мерекесі. Ауылымызда бұл думан ерте басталып, үй-үйге береке, көңілге көтеріңкі күй сыйлайды.

Көңіл суы тасысын, шашу қайда — шашылсын! Ұлыстың Ұлы күнінде бақытымыздың шуағы ашылсын!

Бұл шашудың ерекшелігі — кәмпиттің ішінде сөздер жасырылған: әр сөзден мағыналы сөйлем құрастырып, ойды көркем жеткізу керек.

Жақсы сөздің қадірі: Абай айтқан аманат

Ұлы Абайдың «Сәулең болса кеудеңде, жақсы сөзге құлақ сал» дегені — өмірлік өлшем. Жақсы сөзді көбіне үлкендерден, ата-әжеден естиміз. Аталы сөз кімге керек? Бәріне керек.

Аталы сөз не береді?

  • Ақылдыны — дана болуға жетелейді.
  • Бесіктегі балаға дейін әсер етеді.
  • Жүрекке демеу, жанға медет болады.

Ескеретін түйін

  • Жақсы сөзді табу да, орнымен айту да оңай емес.
  • Жақсы сөз — ақылдан туады.
  • Өнер талантты өсіреді, өсек талантты өшіреді.

«Есекті — ақырған дауысынан таниды, ақымақты — айқайынан таниды. Ақымаққа ақыл айтсаң, мазақ қылады; ақылдыны мазақ қылсаң, жасық болады».

Ата — ақиқатты айтады, әке — адалдықты айтады, ана — жақсылықты айтады.

Тыңдалым

Үнтаспадан Базар жыраудың термесі тыңдалады — сөздің салмағын сезініп, ойды жинақтауға арналған сәт.

Қария мен жігіт: төрт сауал, төрт тағылым

Үлкеннің сұрағы — тәрбиенің кілті. Төмендегі диалогтар арқылы арман, бақыт, дос, достық туралы ой тереңдейді.

1) Арман деген не?

Қария: «Арман деген не?» — деп сұрайды.

Жігіт: «Арман — ақыл-ойдың шындығы: құс ұшсам дейді, қыз көрікті болсам дейді, жігіт бақытты болсам дейді, қарт жүзге жетсем дейді, ұстаз шәкіртіне үлгі болсам дейді».

Қария: «Арманына адаспаған жетеді, адасқан жете алмайды. Арманына ақылды жетеді, ақымақ бұл өмірден түңіліп өтеді».

2) Бақытты болу оңай ма?

Қария: «Бақытты болу оңай ма?»

Жігіт: «Жары жақсы болса, бақыты жанында».

Қария: «Ақыл басыңда болса, бақыт жанында болады. Ақыл адамды азаптан да, мазақтан да құтқарады. Шын бақытты болам десең, ақылдылықты үйрен».

3) Дос табу оңай ма?

Қария: «Дос табу оңай ма?»

Жігіт: «Дос табу ақылдыға оңай, ақымаққа қиын».

Қария: «Жоқ, балам. Өмірде дос табу — ақылдыға қиын, ақымаққа оңай. Жақсылығы жоқ достың қастығы аяқ астында жатады. Досың ақылды болса — дана боласың, досың бала болса — өзің шала боласың».

4) Достықты нығайтатын не?

Қария: «Достықты нығайтатын не?»

Жігіт: «Ынтымақ, бірлік, теңдік, бауырмалдық».

Қария: «Дұрыс. Шын достық ақылдыға тән. Дос болуды ойласаң, жақсы сөзді шын көңілмен айтуды үйрен. Сәлемдесуді білген — кешіре де біледі. Жақсы сөз — көңіліңді өсіреді, жаман сөз — үмітіңді өшіреді».

Нұрила: Бір сөз айтсаң жақсыға — аталы сөзге тоқтайды.
Бір сөз айтсаң жаманға — өмірінде ұқпайды.

Сәуле ұғымы және топқа бөліну

«Сәуле деген не? Ол қайда болады?» — деген сұраққа балалар: «Күнде, айда, жұлдыздарда» деп жауап береді.

Содан кейін әркім ай немесе күн суретін таңдайды: айды таңдағандар — «Айым» тобына, күнді таңдағандар — «Күнім» тобына орналасады. Тақтадағы ай жартылай, күннің сәулесі толық емес күйде беріледі; сайыс тапсырмаларын орындаған сайын сәулелер толықтырылады.

Жақсы сөз — шамшырақ

Жақсылық адамның бір-біріне айтқан игі сөзінен басталады. Жақсы сөз — шамшырақ: ауырып жатқан жанға шипа, ренжіген адамға қуаныш.

Еркелеткенде айтылатын сөздердің ішінде «Айналайын» ерекше: бұл сөздің нәзік мағынасы өзге тілдерге дәл аударылмайды. Демек, ол — қазақы болмыстың айрықша белгісі.

Сайыс: сөздің салмағын сезіндіретін төрт белес

1) Айтыс: мақал-мәтелмен ой ұштау

Той ойын-сауықсыз өтпейді. Соның бірі — айтыс. Жақсы сөзге жетелейтін жолдың бірі — мақал-мәтелді жақсы білу.

Тапсырма (І топ): жалғасын тап

  1. 1.Жақсы байқап сөйлейді, …
  2. 2.Жақсының сөзі назалы, …
  3. 3.Жақсы сөйлеген ас жер, …
  4. 4.Жақсы сөз жұбатады, …

Тапсырма (ІІ топ): жалғасын тап

  1. 1.Жақсы сөйлесе, аузынан гүл төгіледі, …
  2. 2.Жақсы сөз — сүйіндіреді, …
  3. 3.Жақсы сөз — жанға рақат, …
  4. 4.Жақсының сөзі өлшеп-пішкендей, …

І топ: сөздің зияны

Жанды жарақаттайды Айықпас дерт салады Алдайды Намысқа тиеді Сүйектен өтеді Алауыздық туғызады Жаман хабар әкеледі Әуреге салады

ІІ топ: сөздің пайдасы

Қуантады Жанды жадыратады Жұбатады Қанат бітіреді Дос қылады Ақылға келтіреді Табысқа жеткізеді Сенім береді Мерейіңді көтереді

2) Көкпар тартыс: қонақжай сөз бен көңілсіз сөз

І топ: кеңпейіл үйдің сөзі

  • «Қош келдіңіз!»
  • «Төрлетіңіз!»
  • «Ауыл-еліңіз аман ба?»
  • «Жолдан шаршаған боларсыз, тынығып кетіңіз.»

ІІ топ: сараң үйдің сөзі

  • «Жеті түнде не іздеп жүрсің?»
  • «Аулақ жүр!»
  • «Ұры-қары боларсың!»
  • «Көрінген қаңғыбасқа берер асым жоқ.»

3) Бәйге: санмен табылатын жақсы сөз

Бейнеленген кітапта жақсы сөздер жазулы. Оларды математикадағы сандарды қолдану арқылы табу — ойды ұштап, тапқырлықты арттыратын бәйге тапсырмасы.

4) Бата айту: тілек — жақсы сөздің биігі

Ей тәкаппар дүние, маған да бір қарашы. Танисың ба сен мені? Мен — Қазақтың баласы! Сәулелі сөз сөне ме?! Орны бөлек батаның — бізге тәлім, өнеге, ақ тілеуі атаның.

Жақсы сөз кез келген жерде айтыла бермейді. Оның ең көп кездесетін, ең әсерлі түрі — тілек. Сондықтан әр топ бір-біріне шынайы тілек жазады.

Ай сәулесінде шыққан сөз

«Желсіз түнде жарық ай»

Күн сәулесінде шыққан сөз

«Әрқашан күн сөнбесін»

Жүректен жүрекке

Балалар қолдарын жүректеріне қойып, көздерін жұмып, іштерінен тілек тілейді. Сол тілекті ұстаздарға арнайды. Әр топ ән орындайды.

Қорытынды: сәуле — аспанда, жылу — сөзде

Күн мен ай жер бетіне жарық пен жылылықты қалай төксе, жақсы сөз де адамға сондай жылу береді. Сондықтан бір-бірімізге жылы сөз айтудан шаршамайық.

Алдағы Наурыз тойы әр отбасына қуаныш пен шаттық әкелсін! Дендерің сау, бай-қуатты болыңдар!