Мақал - мәтелдердің негізгі белгілері

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Мекеме: Атырау облысы, Атырау қаласы №4 облыстық шипажайлы мектеп-интернаты
Пән мұғалімі: Азиева Айгүл Жолболсынқызы (қазақ тілі мен әдебиеті)
Пән / сынып: Қазақ тілі, 5-сынып
Сабақ тақырыбы: Мақал-мәтелдер
Сабақ түрі: Аралас сабақ
Әдіс-тәсілдер: Іздендіру, түсіндіру, сұрақ-жауап, СТО элементтері
Пәнаралық байланыс: Әдебиет, ағылшын тілі, өзін-өзі тану және т.б.
Құрал-жабдық: Кесте, сызба, үлестірмелі парақша, интерактивті тақта

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Халықтың рухани қазынасы әрі ғасырлар шежіресі саналатын мақал-мәтелдер туралы білімді тереңдету; салыстыру, ажырату, талдау дағдыларын қалыптастыру.

Дамытушылық

Ойлау қабілетін, танымдық ізденісті, сөйлеу мәдениетін дамыту; өздігінен салыстырып, қорытынды жасау белсенділігін арттыру.

Тәрбиелік

Атадан қалған асыл мұраны орынды қолдануға, ұшқыр әрі ойлы сөйлеуге, ұлтжандылыққа және шығармашылыққа тәрбиелеу.

Сабақ барысы: кезең-кезеңімен

I. Ұйымдастыру және психологиялық дайындық

Сабақ басында баяу әуен ойнап тұрады. Оқушыларға күн нұры туралы қысқа мәтін оқылып, «күн» бейнеленген парақшалар таратылады.

Тілек: «Жарқыраған күн жандарыңды жылытсын. Өздерің де күн шуағындай мейірімді, қайырымды болыңдар. Шашқан шуақтарың қонақтардың да жанын жылытсын!»

Ұран: «Әрқашан күн сөнбесін!»

II. Үй тапсырмасын тексеру

122-жаттығу.
Сұрақ-жауап арқылы пысықтау.

Мұғалімнің қорытынды сөзі: «Бәрекелді, балалар! Үй тапсырмасын толық орындап келіпсіңдер.»

III. «Жұмбақ сағат»: жаңа сабаққа көпір

Оқушыларға әріптері араласқан сөйлем беріледі. Шешу жолы: «О» әрпінен бастап, екі әріптен қалдыра отырып айналдыра оқу.

Жауабы: «Оқу — білім бұлағы, білім — өмір шырағы.»

Осы мақал сабақтың ұраны ретінде алынып, бүгінгі тақырыпқа жетелейді.

IV. Жаңа сабақ: мақал-мәтелдер

1) Ой қозғау (еркін жазу стратегиясы)

Оқушылар мақал-мәтел туралы білетіндерін топтастырады:

Халық даналығы
Асыл сөз
Ата-баба өсиеті
Тақырыбы сан алуан
Ауыз әдебиетінің бір түрі
Терең мағына береді

Мақал-мәтел — халық даналығының айнасы, тіл байлығының алтын қазынасы. Ол өмір шындығын бейнелеп, кейінгі ұрпаққа өсиет қалдырады. Ойды орнымен қолданған мақал-мәтел сөзді көркем, дәл әрі әсерлі етеді. «Мақал — сөздің атасы» деуі де сондықтан.

Ғабит Мүсірепов: «Халық тілінің байлығын игеру — зор талғам мен парасатты тілейтін жұмыс.»

Ізденген жетер мұратқа Еңбек пен ынта Сөз мәдениеті

2) Жаңа білімді меңгерту: мақал-мәтелдердің негізгі белгілері

Қалыптасқан дайын сөйлем түрінде қолданылады.
Тұжырымды ой, түйінді қорытынды береді.
Өсиет-өнеге айтып, адамгершілікке үндейді.
Аз сөзбен көп мағына білдіреді.

Мақал мен мәтелдің айырмашылығы

Мақал

Түйінді ой

Мысал: «Әке — асқар тау, шеше — қайнар бұлақ, бала — жағасындағы құрақ.»

Құрылысы көбіне 2–3 бөлімді.
Ой ашық, анық айтылады.
Ақыл-өсиет, қорытындысы болады.

Тағы бір мысал: «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен.»

Мәтел

Ишаралы ой

Мысал: «Аузы күйген үріп ішер.»

Көбіне 1 бөлімді.
Ой ишара, тұспал арқылы беріледі.
Эмоциялық реңк жиі басым.

Тағы бір мысал: «Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда.»

Талдау сұрақтары:

Құрылысы жағынан қалай жасалған?
Айтылар ой қалай беріледі?
Мазмұны жағынан қандай сипатта?

V. Оқулықпен жұмыс: «Талдай білген ұтады»

127-жаттығу: мақалдарды бір бөлек, мәтелдерді бір бөлек көшіріп жазу.

VI. «Кімнің ойы ұшқыр?» ойыны

Оқушылар түрлі түсті парақты таңдап алады. Парақта берілген суреттерге байланысты жұмбақ құрастырады. Бір-біріне жасырып, шешуін табады.

Жауапты үш тілде айту.
Сол жауапқа сай мақал не мәтел құрастыру.

VII. «Таба қойшы, білгішім» ойыны

Оқушылар жұптасады:

1Үш мақал-мәтел жазыңыз, соның біреуі — жалған.
2Жазғандарыңызды көршілеріңізге беріңіздер.
3Үш жауаптың қайсысы дұрыс еместігін талқылаңыздар.

VIII. Сәйкестендіру әдісі

Мақал-мәтелдерді тақырыптарымен сәйкестендіру тапсырмасы беріледі.

Мақал-мәтел	Тақырыбы
«Білім — ырыстың тізгіні, жер — ырыстың кіндігі.»	Оқу, білім туралы
«Отан үшін отқа түс, күймейсің.»	Отан туралы
«Нар тәуекел — ер ісі.»	Ерлік, батырлық туралы
«Ырыс алды — ынтымақ.»	Бірлік, ынтымақ туралы
«Жігітті жолдасынан таны.»	Достық, жолдастық туралы
«Еңбек түбі — береке.»	Еңбек туралы
«Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер.»	Ата-ана туралы
«Тамшыдан тама-тама дария болар.»	Үнемшілдік туралы

IX. «Ойнайық та, ойлайық»: сұрақ-жауап

1) Өз елің — алтын (қандай?) бесік

Жауабы: қ (қымбат)

2) Ел қариясы — (кімнің?) елдің қазынасы

Жауабы: бүкіл

3) Ер қанаты — (не?) ат

Жауабы: ат

4) Қанша тал кессең, сонша тал егуің керек (бір, он)

Жауабы: бір

5) Адамның несі қорқақ, несі батыр? (көз, қол)

Жауабы: көз, қол

6) Ашу не? Ақыл не? (дұшпан, дос)

Жауабы: ашу — дұшпан, ақыл — дос

7) Нені ексең, тегін ішесің? (егін)

Жауабы: егін

8) Кім сыртыңнан мақтайды, кім көзіңе мақтайды? (дос, дұшпан)

Жауабы: дұшпан, дос

9) Өнерлі мен өлеңшінің несі алтын? (қолы, сөзі)

Жауабы: қолы, сөзі

10) Асықпаған не істейді?

Жауабы: арбамен қоянға жетеді

X. Семантикалық карта

Сабақты қорытындылау үшін оқушыларға семантикалық карта ұсынылады: берілген мысалдардың қайсысы тұрақты тіркес, қайсысы мақал, қайсысы мәтел екенін анықтау.

Негізгі тірек сөйлем: «Көп оқыған білмейді, көп тоқыған біледі.»

Мысалдар	Тұрақты тіркес	Мақал	Мәтел
Тайға таңба басқандай	—	—	—
Қалауын тапса, қар жанады	—	—	—
Қыздың жиған жүгіндей	—	—	—
Ит ашуын тырнадан алады	—	—	—
Әзіл айтсаң да, әділ айт	—	—	—

XI. Бекіту және қорытынды

Сабақ қорытындысында мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні өте кең екені айқындалады: олар оқушының тілін байытып, ойды дәл жеткізуге, тапқыр сөйлеуге үйретеді. Аз сөйлеп, көп тыңдайтын, көп оқып білімін толықтыратын оқушы ғана өмірден өз сыбағасын алады. Шынайы білімді адам орнымен сөйлеп, ізеттілігі артады. Сондықтан да білім — ең қымбат құндылық, ел болашағы — білімде.

«Білім қоржыны» сәті

Оқушылар өз тілектерін жүрекше қағазға жазып, «білім қоржынына» салады. Соңында мұғалім оқушыларға мақал-мәтелдер жинағын жазатын шағын кітапша сыйлайды.

XII. Үй тапсырмасы

Үй тапсырмасы мұғалімнің нұсқаулығына сәйкес беріледі (сабақ мақсатымен байланыстырып, мақал-мәтелдерді қолдана отырып шағын мәтін құрастыру ұсынылады).

XIII. Бағалау

Бағалау өзіндік бағалау парағы арқылы жүргізіледі: оқушы тапсырмаларға қатысуын, жауаптарының дәлдігін және белсенділігін белгілейді.