Майдың көршілері органикалық еріткіштер
Ертегілер еліне сыр шертеді (химия пәні бойынша)
Оқушы өздігінен ізденіп, химиялық элементтер мен химиялық қосылыстар туралы ертегілер жинақтаған. Төмендегі шағын хикаялар химия ұғымдарын көркем тілмен түсіндіруге арналған.
Металдар патшалығы
Ертеде «Металдар патшалығы» болыпты. Олар күндіз күн сәулесіне шағылысып, түнде ай нұрымен сәулеленген сұлу шаһарда өмір сүрген екен. Патшалықты ақылды, салмақты әрі көркімен ерекшеленетін Алтын билепті.
Барлық металдар Алтынды құрметтегенімен, Мыс қана оны жақтырмапты. Мыс Алтынның ақылдылығына да, сұлулығына да іштей қызғанышпен қарайды: «Мен де көріктімін. Ол сары болса, мен қызыл-сарымын. Тіпті алтыннан да ажарлымын. Неге мен патша болмаймын?» — деп, өз-өзін жегідей жейді.
Көркем ой: қызғаныш ақылды көмескілейді, ал билікке құмарлық қателікке бастайды.
Бір күні Мыс қастандыққа барыпты. Металдар патшалығы түнгі ұйқыға кеткенде, ол патша сарайына жасырын кіріп, Алтынды өте сақтықпен шаһар сыртына алып шығып, жерді терең қазып көміп тастайды. Сөйтіп, ешкімге білдіртпей, Алтынның орнына таққа жайғасады.
Күн артынан күн өтеді. Таңертең тұрғаннан кейін-ақ Мыс күнге қарап беті күйіп-пісіп әлек болады. Күн ысыған сайын өңі қошқыл тартып, жүдей береді.
Бір күні бұл өзгерісті Алтынның жылдам әрі ақылды уәзірі Сынап байқап қалады. Ол металдарды жинап алып: «Мына патша бұрынғы падишамызға ұқсамайды. Менің білуімше, бұл — залым Мыс. Патшамызға қастық жасап, өзі оның орнына патша болмақ. Бәріміз мұның жолын кесейік, Алтынды тапқызайық», — дейді.
Металдардың бәрі Сынаптың сөзіне келіседі. Жиналып келіп, Мыстан: «Патшамыз қайда? Сен оны қайда жасырдың? Сен Алтын емессің — мойында! Біз бәрібір Алтынды табамыз!» — деп талап етеді. Бірақ өркөкірек Мыс тыңдағысы келмейді.
Ашуға булыққан металдар Мысты жанып тұрған отқа тастап жібереді. Сол сәтте-ақ Мыс тотығып, беті қошқылданып шыға келеді. «Біреуге ор қазба, өзің түсесің» деген халық мақалы осындайдан қалса керек.
Амалсыздан Мыс өз кінәсін мойындайды. Алтынды шаһар сыртындағы көмген жерінен қазып алып шығады. Жер астында қанша жатса да, Алтын бұрынғысынан да нұрлана түскендей болады. «Алтынды тот баспайды» деген сөз содан қалыпты.
Мыс қатты өкінеді: «Енді мен өмір бойы қап-қара болып қаламын ба?» — деп еңіреп жылайды. Ежелден ақылды Алтын кек сақтамай, Мысты кешіреді. Оны сутекке толы ыстық моншаға түсіртіп, қайтадан баяғы қалпына келтіреді.
Негізгі ой: кей металдар оңай тотығады, ал алтын сияқты асыл металдар сыртқы әсерге төзімді келеді.
Май
Ертеде химия елді мекенінде органикалық заттар ұлтынан шыққан, Май деген толықша қыз болыпты. Анасының аты — Глицерин, әкесінің аты — Карбон екен.
Майдың сыныптастары көп болса да, өзі тұйық мінезді болыпты. Ол көбіне Сумен ойнағанды ұнатады. Екеуі «гидролиз» деген ойынды ойнаудан жалықпайды екен.
Майдың көршілері — органикалық еріткіштер. Май олармен көп араласпаған соң, кей кездері олар дөрекілік танытып, көңілін қалдырып кетеді.
Майдың «сыйлықтары»
Достары Майдың үйіне қонаққа барғанды ұнатады: ол қонақтарын тамаққа тойдырып, қайтарында маргарин мен майонез беріп жібереді. Кейде сабын, олифа, бояу, лак сияқты сыйлықтарды да қоса ұсынады екен.
Міне, Май деген қыздың мінезі мен тірлігі осындай болыпты.
Мыс сақина
Бір ауылда Жантас пен Жандос деген замандастар өмір сүріпті. Бірде олар күтпеген жерден кездесіп қалады. Амандасып, хал-жағдай сұрасқан соң, әңгімелері мына арнаға бұрылады.
Диалог
Жантас: «Жандос, мына заманда қарын тойдыру үшін қалай да ақша табудың жолын іздеу керек».
Жандос: «Не ойлап жүрсің? Айта қой».
Жантас: «Елдің кейбірі Құдайдың тегін суын да сатып жүр. Қыста қалың жауған қарды күреп алып, ерітіп, газ толтырып, минералды су деп сатады».
Жандос: «Астапыралла… Сонда біз не сатамыз?»
Жантас: «Міне, мына сары сақинаны көрдің бе? Апамнан “Бұл қандай сақина?” деп сұрасам, “Мыс сақина” деді. Алтынға қатты ұқсайды. Мүмкін, бір амалын тауып, күміске айналдырып, жұртты алдарқатармыз».
Жандос: «Қалай?»
Жантас: «Кеше апайдың көзін ала бере зертханадан мына “сиқырлы сұйықтықты” ұрлап алдым. Қазір сақинаны соған салып, аузын мықтап жабамыз. Шамалыдан соң сақина күмістей болып шыға келеді».
Жантастың есебі дәл келіп, шамамен 20–30 секундтан кейін сақина күміс түске еніп шыға келеді.
«Ойбай, мынауың шынымен-ақ күміс болыпты! Сенбей тұрсам…» — деп Жандос таңғалады.
Тәрбиелік түйін: өзгені алдау — ұят іс. Ғылымды айлаға емес, білім мен игілікке жұмсау керек.
Қорытынды
Бұл ертегілерде химиядағы негізгі түсініктер — металдардың мінез-құлқы, тотығу құбылысы, органикалық заттардың тұрмыстағы қолданысы — көркем оқиға арқылы берілген. Оқиғаның өзегінде бір-ақ ой бар: білім адамды биіктетеді, ал қулық ақырында өз иесін тығырыққа тірейді.