Мұның бәрі ұялы телефонның әсері
М. Мәметова атындағы гуманитарлық колледжі
Зарина Ермекбайқызы
Физиканы оқытуда экологиялық тәрбиенің мәні
Ғылыми-техникалық прогресс жедел дамыған сайын қоғам мен табиғат арасындағы қатынас күрделене түседі. Бұл шиеленістерді дұрыс шешу — жер шарының болашағын, әрбір адамның өмірі мен денсаулығын сақтаудың негізгі шарты. Өндірістің өсуі табиғи қорлардың сарқылуына, қоршаған ортаның ластануына әкеліп, жаңа дағдарыстарды туындатады.
Табиғат — тіршілік ортасы, ал адам — оның ажырамас бөлігі
Табиғат — адамдардың тіршілік ету кеңістігі. Адам табиғатсыз өмір сүре алмайды. Өкінішке қарай, соңғы жылдары өндірісті өркендету мен жоспарды орындау басты міндетке айналып, ауаны, суды, өсімдіктер мен жануарлар әлемін қорғау екінші қатарға ысырылды. Ядролық сынақтар, табиғи байлықтарды ұқыпсыз пайдалану және өндірістік қалдықтардың бақылаусыз таралуы табиғатты «ауруға» ұшыратты.
Ауа
Зиянды газдар мен қатты бөлшектердің үлесі артты.
Су
Ішетін су сапасы нашарлап, уытты қоспалар көбейді.
Тағам
Азық құрамында ластағыштардың жиналуы күшейді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сүйенсек, аурулардың 80–90%-ы ішетін су мен жұтатын ауаның сапасына байланысты.
Экологиялық ахуал және қоғамдық қауіпсіздік
Қазақстан азаматтарының денсаулығын, білімін және әл-ауқатын арттыру қажеттігі Қазақстанның стратегиялық құжаттарында атап өтілді. Экологиялық мәселелерді шешу — аурулардың алдын алу мен салауатты өмір салтын қалыптастырудың маңызды бағыты.
Негізгі ой: экологиялық қолайсыз жағдай кей өңірлерде өлім-жітімге елеулі ықпал етеді, ал сапасыз тамақтану демографиялық салдарға соқтыруы мүмкін.
Озон қабатының жұқаруы, қышқыл жаңбыр, химиялық ластану — адам әрекетінің салдары. Көптеген аумақтардың апат аймағына айналуының себептерінің бірі — экологиялық білім мен тәрбиенің жеткіліксіздігі.
Физика сабағы: экологиялық білім берудің пәрменді алаңы
Қоршаған ортаны қорғау — адамзат алдында тұрған басты міндеттердің бірі. Бұл тақырыпты оқушыларға түсіндіруде физика пәнінің мүмкіндігі мол: физикалық заңдар мен құбылыстардың мәнін ашу арқылы сабақ қызықты әрі өмірмен байланысқан мазмұнға ие болады.
Сабақта ерекше назар аударатын үш қадам:
- Ластану көздерін нақтылау.
- Зиянын ғылыми тілмен түсіндіру.
- Күрес тәсілдерін ұсыну және дәлелдеу.
Ауаның ластануы: деректер және мысалдар
Ауаның ластануын түсіндіру үшін нақты фактілерге сүйену маңызды. Мысалы, жыл сайын әлемдік мұхитқа он миллион тоннаға жуық мұнай төгіледі. Атмосферада газ тәрізді және қатты қоспалардың үлесі де артып отыр.
Энергетика
Әлемдік энергетикалық қондырғылар атмосфераға жыл сайын 200–250 млн тонна күл және шамамен 60 млн тонна күкірт ангидридін бөледі.
Өнеркәсіп
Кей өндірістерде пайдаланылған газ құрамының елеулі бөлігі металл бөлшектері болуы мүмкін. Бұл — тек ластану емес, сонымен қатар бағалы шикізаттың ысырап болуы.
Автокөлік — ірі ластаушы көз
Іштен жанатын қозғалтқышы бар жүздеген миллион автомобиль жыл сайын ауаға миллиондаған тонна күкірт және азот тотықтарын, көмірсутектер мен көміртек тотығын бөледі. Бұл заттар адам денсаулығына тікелей қауіп төндіреді.
Физикалық ластану факторлары
Ластану тек химиялық құраммен шектелмейді. Қоршаған ортаға әсер ететін физикалық факторларға электромагниттік өріс, шу, радиоактивті сәулелену, вибрация, өндірістік жылу және басқа да ықпалдар жатады.
Вибрация және оның салдары
Вибрация — әртүрлі механизмдердің жұмысы нәтижесінде пайда болатын тербеліс. Ол өндірістік орындарда адамды қорғау шараларын талап етеді. Сонымен бірге ауыр көлік қозғалысынан туған вибрация сәулет ескерткіштеріне зиянын тигізуі мүмкін.
Сабақпен байланыс: бұл мысалды «Еркін және еріксіз тербелістер» тақырыбында қарастырып, инженерлік шешім ретінде жол құрылымында серпімді қабаттар қолдану идеясын талқылауға болады.
Шу: «хаостық» дыбыстың зияны
Біз дыбыс әлемінде өмір сүреміз: табиғи дыбыстар да, қажетті сигналдар да бар. Алайда қоршаған ортадағы жағымсыз, ретсіз дыбыстардың түрі — шу. Адамзат онымен ертеден күресіп келеді: мысалы, Сибарис қаласында түнгі шуды шектеу үшін ұстахана мен шеберханаларды қала сыртына көшірген.
Қатты шудың ықтимал салдары
- қан айналымының бұзылуы;
- зат алмасудың өзгеруі;
- асқазан жарасы, гипертония және басқа аурулар.
Шу деңгейін бағалау мен шекті нормаларды түсіндіру оқушылардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Радиоактивті ластану: сыртқы және ішкі сәулелену
Радиоактивті ластану қаупі уранның ыдырау реакциясы ашылған кезден белгілі. Радиоактивті нуклидтер — ядросы тұрақсыз элементтер, олардың сәулеленуі тірі ағзаға ерекше әсер етеді.
Сыртқы сәулелену
Сәуле көзі адам денесінен тыс орналасқанда әсер етеді.
Ішкі сәулелену
Радиоактивті элементтер су, тағам, ауа арқылы ағзаға түскенде пайда болады.
Сәулелену мөлшерін бағалауда рентгеннің биологиялық эквиваленті (бэр) және зиверт (Зв) сияқты өлшем бірліктері қолданылады. Радиоактивті ластанудың басым бөлігі адамның іс-әрекетімен байланысты: атом электр станциялары, ядролық қондырғылары бар техника, уран өндірісі және радиоактивті қалдықтарды тиімсіз басқару.
Сабақпен байланыс: «Радиоактивті сәулелер және олардың биологиялық әсері» тақырыбында қорғаныс тәсілдерін, қауіпсіздік қағидаларын, жауапты қолдану мәдениетін талқылау оқушылардың түсінігін тереңдетеді.
Электромагниттік өріс және ұялы телефон мәдениеті
Қазіргі өмірді ұялы байланыссыз елестету қиын. Дегенмен электромагниттік толқындардың әсері туралы сауатты ақпарат беру маңызды. Ғалымдар бұл ықпалдың денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін екенін зерттеп келеді. Мәселе телефоннан толық бас тартуда емес, оны қауіпсіз қолдану дағдысын қалыптастыруда.
Қарапайым сақтық қағидалары
- телефонды жүрек тұсына жақын қалтада қосулы күйде ұзақ ұстамау;
- лифтіде, көлікте және металлмен қоршалған кеңістікте мүмкіндігінше аз қолдану;
- ұзақ сөйлесуді қысқартып, қажет кезде құлаққапты пайдалану.
Бұл мәселелерді «Электромагниттік толқындар» тақырыбында талқылау оқушының күнделікті өмірімен пәнді байланыстырады.
Жылулық ластану және климатқа ықпал
Жылулық ластану — кәсіпорындар мен қондырғылардан бөлінетін артық жылудың қоршаған ортаға таралуы. Энергия тұтынудың өсуі жылулық баланстың өзгеруіне, соның ішінде климаттық ауытқуларға ықпал етуі мүмкін.
Сабақпен байланыс: «Жылу машиналарының жұмыс принципі» тақырыбын өткенде энергияның түрленуімен бірге қоршаған ортаға бөлінетін жылу, парниктік газдардың рөлі және СО2 теңгерімі туралы түсіндіру орынды.
Экологиялық мәдениет: мектептің жүйелі міндеті
Қоршаған ортаны қорғау мәселесіне тек сабақ барысында ғана емес, сабақтан тыс уақытта да оралу тиімді. Мысалы, «Физика және қалдықсыз технология» тақырыбында конференция немесе пікірталас ұйымдастыруға болады.
Үздіксіз экологиялық білімнің логикасы
- экологиялық ұғымдарды барлық пәндер мазмұнымен байланыстыру;
- интеграцияланған курстар мен жобалық жұмыстарды көбейту;
- оқушыда жауапкершілік пен құндылық бағдарын қалыптастыру.
Экологиялық мәдениет — жалпыадамзаттық мәдениеттің құрамдас бөлігі. Ол адам мен табиғат арасындағы құндылықтық қатынасты, жауапты мінез-құлықты, табиғатты қорғау мен тануға ұмтылысты қамтиды. Жаратылыстану пәндері, соның ішінде физика, оқушыға қазіргі ғылыми дүниетанымды қалыптастыруға, экологиялық ойлауды дамытуға және тәжірибелік әрекеттер арқылы табиғатты ұтымды пайдалануға үйретуге мүмкіндік береді.
Нақты деректер мен қызықты мысалдарға сүйенген экологиялық мазмұн физиканың пәндік мәнін терең ашып қана қоймай, оқушылардың табиғатқа сүйіспеншілігін арттырады. Табиғатты аялау арқылы адамгершілікке, ізгілікке тәрбиелеу — ұлттық тәрбиенің де маңызды өзегі. Экологиялық ой-тұжырымдарды оқушының өмір тәжірибесімен ұштастыру туған жердің байлығына ұқыпты қарауға, елді қорғауға жауапкершілік сезімін күшейтеді.