Оқу мен оқытудағы жаңа тәсілдер
Кіріспе
Бүгінгі таңда басты мәселе — жас ұрпақтың сапалы білім алуы. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаевтың «Білімді, сауатты адамдар — ХХІ ғасырдағы адамзат дамуының негізгі қозғаушы күші» деген пікірі — үлкен көрегендіктің белгісі.
Білім саласының дамуы көшінен қалмай ілгерілеу — ортақ мақсат. Сол көшке ілесе алмасақ, бұл — біз үшін сын. Еліміздің ертеңі жас ұрпақтың қолында.
«Мектеп — кеме, білім — теңіз», «Білім — гауһар, бағасы жоқ; надандық — кесел, дауаcы жоқ» деген тәмсілдер білім берудегі дәстүрлі тәсілдер мен жаңа тәсілдер бір-бірімен ұштасып, кемелденгенде ғана нәтижелі табысқа жететінімізді аңғартады.
ХХІ ғасыр — жаһандану ғасыры. Білім мен ғылымның қарқыны күн сайын емес, минут, секунд сайын үдей түсуде. Осы үдерістің ықпалымен білім берудің барлық саласында интернет, компьютерлік жүйелер, қашықтан оқыту сияқты бағыттар қарқынды дамып келеді.
Инновациялық оқыту технологиялары кеңінен қолданылған қазіргі кезеңде мұғалімнің басты міндеті — жаңа тәсілдер мен идеяларды жан-жақты меңгеру, үздіксіз ізденісте болу, оқытудың заманауи әдістерін күнделікті тәжірибеге енгізу.
Білім беру жүйесіне жаңа стандарттар мен бағдарламалар енгізілген сайын мұғалімнің рөлі мен жауапкершілігі арта түседі. Мұғалім өзін жан-жақты кемелденген тұлға ретінде көрсете білуі қажет.
Осы орайда ұлы педагог К. Д. Ушинскийдің «Бала — балқытылған алтын» деген қанатты сөзі ойға оралады: балаға қалай бағыт берсең, солай қалыптасады. Сондықтан оқушының бойында жақсы қасиеттерді дамытып, жан-жақты жетілген, рухани бай тұлға қалыптастыру — негізгі мақсаттардың бірі.
Оқытудағы жаңа тәсілдерді қолдану арқылы оқушы бойында өз-өзіне сенімділік пен жауапкершілікті дамытуға болады.
Оқу мен оқытудағы жаңа тәсілдер
Орта білім беру жүйесінде әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген танымал әдістемелердің бірі — сындарлы (конструктивті) оқытуға негізделген тәсіл (Hattie, 2009). Бұл бағдарлама мұғалімнің оқытудағы әдіс-тәсілдерін жаңаша қарастыруға бастама болды.
Сындарлы оқыту теориясының өзегі — оқушының жаңа білімді бұрыннан білетінімен байланыстырып құрастыруы. Сабақ барысында оқушы жан-жақты дамып, сыныптастарымен өзара әрекеттеседі: үйренеді, үйретеді, пікір алмасады.
Неге бұл маңызды?
- Оқушы білімді дайын күйінде қабылдамай, оны өзі құрастырады.
- Түсіну тереңдеп, білімнің өмірлік қолданылымы артады.
- Ынтымақтастық арқылы коммуникация және жауапкершілік дағдылары қалыптасады.
Негізгі бөлім
Өзгеріске бастаған әдіс-тәсілдер
Оқытудағы жаңа тәсілдерді енгізе отырып, дәстүрлі оқытуда жиі кездесетін кейбір түсініктерді қайта қарау қажет екенін ұқтым. Мысалы, «нәтиже — тек баға», «мұғалім оқушыдан көбірек біледі», «балаларды әлсіз және күшті деп бөлу», «сабақтағы белсенді тұлға — мұғалім» сияқты көзқарастар өзгерісті қажет етеді.
Мұғалімдерге арналған нұсқаулықта Пажарес (1992) оқыту стилін таңдау кезінде мұғалімнің білімділігінен гөрі ұстанымға негізделген көзқарастарының ықпалы күштірек екенін атап өтеді. Яғни мұғалімнің ұстанымы оның барлық іс-әрекетіне әсер етеді. Сондықтан ұстанымды өзгерту — оқыту әрекеттерін өзгертуге бастайды.
Джордж Бернард Шоу: «Өзгеріссіз ілгерілеу мүмкін емес, ал өз көзқарасын өзгерте алмайтындар ештеңені де өзгерте алмайды».
Өз тәжірибемде оқу мен оқытуда сан қырлы әдіс-тәсілдерді қолдануға болатынын көрдім. Жаңа әдістер жоспарлауда, сабақ мақсатын белгілеуде, ұйымдастыруда, бағалауда және кері байланыста айқын көрініс тапты.
Дәстүрлі оқыту шектеулері және сындарлы тәсіл
Дәстүрлі оқытудың негізгі идеясы — дайын білім беруге сүйену. Нұсқаулықта дәстүрлі стиль арқылы алынған білім оқушының жинақтаған өзге білімдерімен сіңісе бермейтіні, соның салдарынан механикалық есте сақтау мен үстірт білім алу жағдайлары орын алатыны айтылады (МАН, 6-бет).
Джон Хетти (2009) сындарлы оқытуға негізделген тәсілдің кең таралғанын атап өтіп, оның басты артықшылығын былай түсіндіреді: оқушының ойлауы дамиды, ал жаңа білім бұрынғы біліммен және түрлі дереккөздерден (мұғалім, оқулық, сыныптастар) алынған ақпаратпен астастырыла отырып қалыптасады.
SMART мақсат: нақты жоспарлауға қадам
Сабақ мақсатын белгілеудің өзі мен үшін жаңалық болды. Дәстүрлі оқытуда білімділік, тәрбиелік, дамытушылық мақсаттарды бірдей қамтып қою көп мұғалімге қиындық туғызатыны белгілі. Мұндай мақсаттар көбіне жалпылама, нақты емес, өте кең ауқымды болып, нәтижеге жету деңгейін өлшеуді қиындататын.
Ал SMART мақсат қою тәсілі сабақтағы әрекеттің нақты өлшемін анықтауға көмектесті. 1981 жылы Джордж Доран енгізген SMART қағидаты мақсаттың: нақты (Specific), өлшенетін (Measurable), қолжетімді (Achievable), шынайы/маңызды (Relevant), уақытпен шектелген (Time-bound) болуын талап етеді.
Тәжірибеде қойылған мақсаттар (мысал)
- Гидраның сыртқы құрылысын анықтау.
- Гидраның қозғалу ерекшеліктерін түсіндіру.
- Гидраның қоректенуі және тітіркенуге жауап беру құбылыстарын меңгерту.
Ескерту: Мәтіндегі «Толық нұсқасын жүктеу» тіркесі бастапқы дереккөздегі навигациялық элемент ретінде қабылданды және бұл жазбада қолданылмады.
Қорытынды
Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер мұғалімнің ұстанымын, жоспарлау мәдениетін және сабақтағы өзара әрекеттестікті жаңаша құруды талап етеді. Дәстүрлі және заманауи тәсілдер өзара үйлесім тапқанда ғана оқушының танымдық белсенділігі артып, оқу нәтижесі тереңдейді.
Сындарлы оқыту оқушының білімді өз тәжірибесімен байланыстыра отырып құрастыруына мүмкіндік береді, ал SMART мақсат қою оқу үдерісін нақтылап, өлшенетін нәтижеге бағыттайды. Мұндай өзгерістер — бүгінгі мектептің дамуына апарар маңызды қадам.