Алматыкітап баспасының қызметкері
Кіріспе: кітап — рухани серік
Жасымда білім бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ержеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Бұл мақұрым қалмағыма кім жазалы,
Қолымды дөп сермесем, өстер ме едім?— Абай Құнанбайұлы
Абай атамыз бұл өлеңінде білімге ерте ден қоюдың мәнін тереңнен қозғайды: бала күннен оқығаның мен көргенің санада берік орнығып, өмір бойы жол көрсететін шамға айналады. Ал білімге бастайтын ең негізгі құрал — кітап.
Бүгін нені білеміз?
- Алғашқы кітаптар қалай жасалды?
- Кітап басу ісін кім және қалай дамытты?
- Қазақ тіліндегі тұңғыш кітап қалай аталады?
Сабақ пресс-конференция форматында өтеді: оқушылар екі топқа бөлінеді. Бірі — газет-журнал тілшілері, екіншісі — баспа қызметкерлері. Қонақ ретінде еліміздегі «Алматыкітап», «Атамұра», «Дәуір», «Жазушы», «Өнер» баспаларының өкілдері және «Балдырған», «Ұлан», «Айгөлек», «Балбұлақ», «Орал өңірі», «Серпін» басылымдарының тілшілері қатысады.
Пресс-конференция: сұрақтар мен жауаптар
Алғашқы кітаптар қандай болған?
Вавилон және Ассирия халықтары кітапты балшық тақта түрінде жасаған: жұмсақ балшыққа үшкір таяқшамен белгілер ойылып, кейін тақталар кептіріліп, күйдірілген.
Қытайда алғашқы мәтіндер бамбук тақтайшаларына жазылып, жіпке тізілген. Кейін қылқалам мен тушь арқылы жібек матаға түсірілген.
Ежелгі Мысырда алдымен жазу тасқа қашалған, кейін папирус пайда болды: құрақ жапырақтары нығыздалып, желімделіп, ұзын лента жасалған; ол түтікке оралып сақталған.
Еуропада орта ғасырларда пергамент (бұзау терісінен иленген) қолданылған. Ал көне орыс жерінде жазу қайың қабығына түсірілген.
Алғашқы басылған кітаптар қалай аталды?
Алғашқы басылған кітаптар ксилографиялық кітаптар деп аталды (грекше: ксило — ағаш, графо — жазамын). Ағаш тақтайға мәтіннің теріс бейнесі түсіріліп, әріпаралық жерлері ойылып тазаланады. Шығыңқы бедерге бояу жағылып, үстіне пергамент не қағаз басылады — сөйтіп мәтін қағазға көшіріледі.
Қағазды алғаш кім ойлап тапты?
Қағаз Қытайда ойлап табылған. Қытайлықтар ұзақ уақыт жасау тәсілін құпия сақтаған. Еуропада қағаз X ғасырда кең тарай бастады: әуелде шүберекті ұнтақтап, қайнатып жасаған. Газет, кітап, оқулық, дәптерге сұраныс артқан кезде шүберек жетіспей, кейін қағазды ағаштан өндіруге көшкен.
Кітап басу ісін кім жаңғыртты?
Жеке әріптерден құрастырылатын баспа үлгісін жасауға көп адам талпынғанымен, оны жүйелі түрде іске асырған — неміс өнертапқышы Иоганн Гутенберг. Ол май сығатын прессті баспа станогына бейімдеді және ең бастысы — оңай ауыстырылатын литерлерді (бетінде әріп бедері бар шағын металл бөлшектер) қолданды. Әріпке бояу жағып, басқанда таңба қағазға анық түсетін болды.
Қазақ жерінде кітап шығару қашан басталды?
Ресейде кітап шығару XVI ғасырдың ортасында қолға алына бастады. Тұңғыш баспагер — Иван Федоров, ол «Апостол» атты кітап шығарған.
Қазақ даласында XVIII ғасырға дейін кітаптар көбіне араб қарпімен жазылып, қолжазба күйінде таралған. 1800–1917 жылдар аралығында қазақ тілінде шамамен 1100 дана ғана кітап жарық көрген, олардың басым бөлігі Қазан және Ташкент қалаларындағы баспаларда басылған.
Қазақ тіліндегі тұңғыш кітап — «Сейфіл-Мәлік» ( «Мың бір түн» хикаяларынан үзінді).
Қазақстанда кітап шығару ісі 1918 жылдан бастап жүйелі түрде дамыды. Сол жылы Батыс Қазақстандағы Ордада тұңғыш баспа ашылған.
Кітап графикасы деген не?
Кітап графикасы — кітапты безендіру өнері: мазмұнды ашатын иллюстрациялар мен кітап құрылымын (мұқаба, беттеу, әріп, композиция) үйлестіру. Бұл бағытта суретшілердің графикалық жұмыстары кеңінен қолданылады.
Қандай оқулықтар басылады?
Қазақстанда 1–4 сыныптарға арналған мемлекеттік білім стандарты қабылданған. Осы стандартқа сай бастауыш сынып оқулықтары, соның ішінде, «Атамұра» және «Алматыкітап» баспаларынан жарық көреді.
Қазіргі кітап қалай басылады?
Бүгінгі баспаханаларда мәтін полиграфиялық машиналармен теріледі, фото-тергіш автоматтар қолданылады, суреттер өңделеді. Кейін мәтін мен иллюстрациялардың баспа үлгілері дайындалып, қуатты машиналар сағатына 4–5 мың көшірме шығара алады. Соңында қағаздар топталып, түптеліп, тігіліп, дайын кітапқа айналады.
Жеке сұрақ: ең алғашқы оқыған кітап
Ең алғашқы оқыған кітабым — сүйікті «Әліппе». Ол бізге оқуды, жазуды, ертегі мен әңгіме айтуды, сурет салуды, мәнерлеп өлең оқуды үйретті. Сондықтан алғашқы кітапқа құрмет ретінде «Әліппе» әні орындалады.
Кітапханамен ой бөлісу
Сабақтың келесі бөлімінде аудандық және мектепішілік кітапхана қызметкерлерімен пікір алмасып, нақты сұрақтар қойылады.
Сұрақтар топтамасы
- Кітапханаларыңыз қай уақыттан бері жұмыс істейді?
- Қорда қанша кітап бар? Қанша адам жұмыс істейді?
- Кітапханашы болу ұнай ма, әлде кітап оқу ма? Неліктен?
- Кітапханашы болу үшін қай оқу орнында оқу керек?
- Күніне/айына қанша бала кітап алып оқиды?
- Кітаптың ұзақ сақталуы үшін қандай ережелерді ұстану қажет?
Пресс-конференцияға қатысып, кітап туралы ой бөліскен баспа қызметкерлері мен тілшілерге алғыс айта отырып, тәрбие сағатының келесі бөліміне өтеміз.
Өлең жолдары: кітапқа құрмет
Нарғыз
Елімізде атақты,
Ғалым ата не тапты?
Бәрін, бәрін білесің,
Оқи берсең кітапты.
Білім алар көп адам,
Жақсы нәрсе жоқ одан.
Қызыға кеп оқимын,
Кітап көрсем жаңадан.
Әмірбек
Мейірімім қанбас қаншама оқысам да,
Білім сырын зердеме тоқысам да,
Кітап дейтін жұп жазбас менің досым,
Қай кезде де келтірген көңіл хошың.
Сиқырмен алады еліктіріп,
Білім құмар жандарды желіктіріп.
Кітап — білім бұлағы сарқылмайтын,
Адам ойы тазарып жарқылдайтын.
Аяулым
Қырандай томағасы алынбаған,
Етеді жабық кезің жанымды алаң.
Сыйлықтар қатарында өзің тұрсаң,
Өзгесін сенен бұрын қабылдаман.
Ашылған екі бетің — жайған қанат,
Өзіңнен болжап сенше болашақты.
Өткенге емін-еркін сайрандамақ,
Жолдайсың жер анаңа айдан да хат.
Жоймайтын жеміссің әр тұста күшін,
Беретін қыс-жаз үшін бірдей өнім.
Қолынан жатса-тұрса тастамайтын,
Мен үшін ұстазымның ұстазысың.
«Кім тапқыр?» ойыны
Берілген сөздерден кітап туралы мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер құрастырылады. Нәтижесінде төмендегі тұрақты тіркестер шығады:
1
Кітап — білім бұлағы, білім — өмір шырағы.
2
Ақыл азбайды, білім тозбайды.
3
Наданмен дос болғанша, кітаппен дос бол.
4
Артық ғылым кітапта — ерінбей оқып көруге.
5
Білімнің қайнар көзі — кітап.
6
Кітап — ғылым, тілсіз мұғалім.
7
Кітап — өмір ұстазы.
Кітап көрмесі және әдеби сұхбат
Көрмеде балаларға арналған ертегілер мен әңгімелер, сондай-ақ қазақ әдебиетінің классиктері мен қаламгерлерінің еңбектері таныстырылады. Атап айтқанда, А. Құнанбаев, М. Әуезов, Б. Соқпақбаев, М. Әлімбаев, Қ. Мырзалиев және басқа авторлардың кітаптары туралы пікір алмасу жүргізіледі.
Қорытынды: кітап — жан азығы
«Кітап — жан азығы» деп бекер айтылмаған. Жанды нұрландырып, көкіректі оятатын күш — кітап. Сабақты кітап туралы ойды тереңдететін ақындар сөздерімен қорытындылайық:
Абай Құнанбайұлы
Талап қыл артық білуге,
Артық ғылым кітапта,
Ерінбей оқып көруге.
Сәкен Сейфуллин
Оқу — білім қазығы,
Адамның азығы.
Оқу — өмірдің сәні,
Тіршіліктің шамы.
Бейімбет Майлин
Оқыса — білім бұлағы,
Оқыса — елдің ұланы.
Тірілтіп, елге жан бітіп,
Ел үшін жұмақ қылады.
Қорытынды бөлім
Соңында хор орындауында «Кітап» әні шырқалады.