Киіз басу технологиясы
Зерттеудің мақсаты
Бұл зерттеудің негізгі мақсаты — ата-бабамыздан, шебер әжелерімізден қалған ұмытылып бара жатқан қолөнерді жаңғыртып, асыл мұраны кейінгі ұрпаққа аманат ету. Сонымен бірге табиғи жүннің денсаулыққа пайдалы қасиеттерін танып, оның жылулығы мол, ыстық пен суықтан қорғайтын талшық ретіндегі қадірін түсіну және тұрмыста тиімді қолдану жолдарын көрсету.
Негізгі ой
Синтетикалық өнімдер көбейген сайын табиғи материалдардың қадірі көмескіленіп барады. Киіз басу — тек тұрмыстық бұйым жасау емес, ұлттық болмыс пен тәжірибені сақтайтын мәдени құндылық.
Жүннің денсаулыққа пайдасы
Жүннен жасалған бұйымдар халық тәжірибесінде ревматизм, остеохондроз, радикулит секілді сырқаттарда жеңілдік беретін құрал ретінде қолданылған. Жүннің басты артықшылықтары:
- ылғалды жақсы сіңіреді;
- денені термен бірге бөлінетін артық заттардан тазартып, құрғақ әрі жылы ұстайды;
- температураны бірқалыпты сақтауға көмектеседі.
Қызықты дерек: жануарлар терімен бірге ланолин шайырын бөледі. Ланолин — түрлі майлар мен кремдердің негізі ретінде қолданылатын бағалы өнім. Ол 35–37°C температурада ериді және теріге тез сіңеді. Бұлшық етке, тамырларға, омыртқаға, тыныс алу жүйесіне оң әсер етіп, қан айналысын жақсартуға ықпал етеді.
Жүн туралы мәлімет
Жүн — ұйысуға бейім бірегей талшық. Ылғал, температура және механикалық әсер нәтижесінде жүн ширап, бұйымның көлемі кішірейіп, тығыздығы артады. Мысалы, шұға 30–35% дейін, ал киіз бен байпақ 80%-ға дейін шұйылады.
Ескерту
Тығыздықты шамадан тыс арттыру жүн талшықтарының үзілуіне әкеліп, материалдың ыдырауына себеп болуы мүмкін.
Қолданылуы
Жүннен киіз, алаша, текемет, арқан, кілем, сырмақ, тұскиіз, откиіз және түрлі әшекей-бұйымдар жасауға болады.
Жүн түрлері (қысқаша)
Жабағы жүн
Жаз айларында қырқылады. Жұмсақ, қылшығы ұзын, бұйрасы нәзік. Жіп иіруге, кілем мен киім тоқуға, күзем жүнмен араластырып киіз басуға қолайлы.
Күзем жүн
Күз мезгілінде қырқылады. Жабағыға қарағанда қылшығы қысқалау, киіз басуға және тұрмыстық бұйымдарға ыңғайлы.
Қозы жүн
Қозының бірінші қырқымынан алынады. Талшықтары нәзік, сапасы жоғары, көбіне киіз басуға жарамды.
Өлі жүн және шет-пұшпақ жүн
Өлі жүн — теріден жұлынып алынған жүн. Шет-пұшпақ жүн — қойдың бауыры мен пұшпағындағы жабырқау жүн. Мұндай жүндерге ешкі қылы мен жылқы қылын қосып, арқан-бау есуге қолданады.
Төрт түлік жүні туралы ескертпе
Түйе жүні жұмсақ әрі нәзік, ал ешкі түбіті өте жұмсақ келеді. Мұндай талшықтар көбіне мата арасына салып сырып тігуге немесе иіріп тоқуға қолайлы.
Киіз басу және орындау тәсілі
Жұмыстың орындалу әдістері ретінде бейнематериал арқылы киіз басу қадамдарын көрсету, киізден бұйым тігу және өңдеу тәсілдерін қолдану қарастырылады. Әжелеріміз киіздің өрнекті бөліктерін инемен тығыздау арқылы жіпсіз біріктіру, желімсіз жапсыру секілді тәсілдерді ұрпаққа мұра етіп қалдырған.
Бүгінгі жағдай
Қазіргі таңда киіз бұйымдарына сұраныс тұрақты емес, ал киіз басумен айналысатын шеберлердің арнайы шеберханалары жиі кездеспейді. Сондықтан көпшілік жүнді үй жағдайында өңдеуге мәжбүр. Егер өңір орталығында бір шеберхана ашылып, бір бөлігінде өндіріс, екінші бөлігінде сауда жүйелі жолға қойылса, бұйым бағасы қолжетімді болып, ұлттық қолөнерге қызығушылық арта түсер еді.
Жүнді бояу тәсілі (қадамдап)
- 8–10 литр суды қатты қайнатыңыз.
- Бояуды бөлек ыдыста толық ерітіп алыңыз: 1 литр суға 15 г есебімен. Түйіршік ерімей қалса, жүнге теңбіл болып сіңуі мүмкін.
-
Қазанға ерітілген бояуды құйып, араластырыңыз. Қақпағын жауып, бірқалыпты қайната отырып, жүнді мөлшерлеп салыңыз. Ағаш қалақпен батыстырып отырған дұрыс.
Алдын ала дайындау: жүн салынар алдында 1 литр суға 1 шай қасық сірке суын қосу ұсынылады.
- Қазан бір қайнағаннан кейін от қызуын азайтыңыз. Ара-тұра жүнді қалақпен аударыстырып тұрыңыз.
- Бояудың сіңуін тексеру: жүннің бір шетін қалақпен көтеріп, шымшып көріңіз. Суы сығылғанда бозғыл тартпаса, бояу жақсы сіңгені.
- Отты өшіріп, жүннің суын сорықтырып, эмальді табаққа түсіріңіз. Қақпақпен жауып, үстіне салмақ қойып, суығанша қалдырыңыз.
- Суығаннан кейін жүнді керілген жіпке немесе ағаш ерденеге жайып, көлеңкеде кептіріңіз.
Тәжірибеден
Кейбір өңірлік тәжірибеде бояуға қаздың майы да қолданылғаны айтылады. Табиғи бояуларды пайдалану — экологиялық әрі дәстүрлі тәсіл.
Табиғи бояу көздері
Рауғаш тамыры
Қыркүйекте түбірінен қазып алып, кептіреді. Қажет кезде ұсақтап түйіп, суға бөктіреді. Жылымық тартқанда қоймалжыңын тері бетіне жағып, бояу сіңгенше 2 тәулік жаяды.
Тал қабығы
Қабығын кептіріп, түйіп, суға қайнатады. Суыған соң тұз қосылады. Тері бояуға ұзақ ұсталу әдісі кездеседі; жүнге бояу беру — стандартты қайнату тәсілімен орындалады.
Жоса (қызыл топырақ)
Қызыл топырақты ұнтақтап, балық майына ұқсас сұйықтықпен сұйылтады. Киізді батырып бояуға, ағаш бұйымдарын өңдеуге болады.
Қына
Қынаны суға салып, қайнатып, булап бөктіреді. Өңделген тері бетіне жағып, сондай-ақ жүн, тері және сүйек бояуда қолданады.
Анар қабығы
Кептірілген қабықты ұсақтап, жылы суға бөктіреді. Қоймалжыңын тері бетіне жағып, тон және тері бұйымдарын бояуға пайдаланады.
Жуа қабығы
Сары түс береді. Қайнату тәсілі арқылы бояу дайындалады.
Қорытынды
Қазіргі жеңіл өнеркәсіп дамыған кезеңде синтетикалық бұйымдар көбейіп, олардың адам ағзасына кері әсері жиі сөз болуда. Бұл жағдай табиғи жүн өнімдерінің тұрмыста аз қолданылуына әкеліп отыр.
Осыған байланысты киіз басу технологиясын қайта жаңғыртып, киізден кәжекей, бас киім, аяқ киім сияқты ұлттық нақыштағы бұйымдарды өңдеп, ұсыну — әрі мәдени, әрі практикалық мәні бар қадам.
Ұсыныс
Киіз басу өнерін жүйелі дамыту үшін шеберлерге арналған ортақ шеберхана мен сату нүктелерін ұйымдастыру қажет. Бұл сапаны тұрақтандырып, бағаны қолжетімді етіп, ұлттық қолөнердің өміршеңдігін арттырады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Жүннен жасалатын бұйымдар». Алматы: Қайнар, 1990.
- «Ел аузынан» (мектепішілік ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары).