Күйлердің қайсысы төкпе күйге жақындау
Сабақ туралы қысқаша ақпарат
- Пән
- Музыка (2-сынып)
- Сабақтың тақырыбы
- Арнау күй
- Сабақтың мақсаты
- Оқушыларға күй жанры туралы түсінік беру, арнау күйлерді ажырата білуге үйрету.
- Сабақтың міндеттері
-
- Халық композиторларының арнау күйлері туралы оқып, таныстыру.
- Күй мазмұнындағы музыкалық бейнені көз алдына елестете білуге, тыңдау арқылы мағынасын түсінуге үйрету.
- Оқушылардың ұлттық музыка өнеріне қызығушылығын арттыру, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
- Сабақтың түрі
- Жаңа сабақ
- Көрнекіліктер
- Композитордың суреті, домбыра, текшелер
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық тренинг
Өлең айтып, күй тыңдап,
Өнермен өссін санамыз.
Оқу оқып, сусындап,
Білімнен бақыт табамыз.
Үй тапсырмасын тексеру
Қазанғаптың өмірі мен шығармашылығын мазмұндату. Скрипка кілті берілген оқушылар — өмірі туралы, ал ноталар берілген оқушылар — шығармашылығы туралы айтады.
Дауысқа жаттығу
«Ана тілегі» сөздеріне әуенді бір тон көтеріп орындату, кейін бір тон түсіріп қайталату. Жаттығуды 4–5 рет қайталау.
«Домбыра сазы» әнін хормен қайталап, кейін жеке орындауға мүмкіндік беру.
2) Жаңа сабақ: арнау күй ұғымы және Қазанғап мұрасы
Бүгінгі сабақта біз күйші Қазанғап Тілепбергенұлы туралы әңгімелейміз. Қазанғап Ақтөбе облысы, Шалқар ауданында туып-өскен. Қазақтың халық күйшісі, жастайынан ән-күйге құмар болған. Ол 1854 жылы дүниеге келіп, 1921 жылы қайтыс болған.
Күйшінің тұңғыш шығарған күйі — «Торы ат» деп айтылады. Қазанғап Ақтөбе, Қостанай, Орынбор, Троицк өңірлерін, сондай-ақ Шалқар, Темір мен Ойыл аймағын аралап, көптеген өнерпаздармен кездескен. Бұл оның орындаушылық шеберлігінің қалыптасуына үлкен ықпал еткен.
Қазанғаптың күйлерін зерттеп, шебер орындайтын Ақтөбелік күйші ретінде Жайлау Асылханов есімі аталады.
Музыка тыңдау: «Көкіл» күйінің шығу желісі
Бірде Қазанғап оңтүстік өңірден астық алып қайтпақ болып, сауда керуеніне ілесіп жолға шығады. Жолай белгілі күйші Үсен төреге сәлем беріп кетпек ниетпен ат басын бұрады.
Үсен төре жол жүріп кеткен екен. Қазанғап сусын ішіп тыныққан соң, Үсен төренің домбырасын келініне алдырып, күй тарта бастайды. Әлден уақытта үйге қайтып келген Үсен төре домбырасын тартып отырған бейтанысты көріп: «Домбырамды рұқсатымсыз алып тартқан неткен адамсың? Өнеріңді көрсет, әйтпесе айыбыңды төлейсің», — дейді.
Қазанғап өзін таныстыру үшін жаңа күй — «Көкілжан» (кей деректе «Көкіл») күйін шертеді. Әуенде кедей қауымның ауыр тіршілігі, жанға батқан мұқтаждық күңірене баяндалады. Сай-сүйекті сырқыратқан күй сазы Үсен төрені қатты толқытып, солайша екеуі танысады.
Бүгін «Көкіл» күйін үнтаспадан тыңдаймыз.
3) Музыка тыңдау: Құрманғазы — «Аман бол, шешем, аман бол»
Келесі тыңдайтын күйіміз — Құрманғазының «Аман бол, шешем, аман бол» күйі. Оқушылар Құрманғазы туралы қысқаша мәлімет береді.
Шығу тарихы
Қуғын-сүргіннен толық құтыла алмаған Құрманғазы алыс сапарға аттануға бел байлайды. Ардақты анасымен қоштасып, анаға деген ыстық сезімін домбыраның ішегіне түсіреді. Бұл күй кейін халық арасында «Аман бол, шешем, аман бол» деген атпен тарайды. Ерекшелігі — домбыраны шын мәнінде «сөйлетіп» жіберетін әсерлі тілінде.
Күйді үнтаспадан тыңдаймыз.
Тыңдалымнан кейінгі сұрақтар мен тапсырмалар
- Күйлерді тыңдағанда көз алдыңа нені елестеттің?
- Екі күйдің қайсысы төкпе күйге жақынырақ деп ойлайсың?
- «Күй тілімен» сөйлеп көр: күй ырғағына қосылып буындарды айт.
Үлгі
А-ман-бол-ше-шем, а-ман-бол
Үлгі
Кө-кей-ді-тес-кен Кө-кіл-күй
4) Музыка сауаты: «арнау күй» деген не?
Ақындар туған жерге, Отанға, анаға арнап өлең жазса, күйшілер де жақын адамдарына немесе белгілі бір оқиғаға арнап күй шығарған. Осындай арнайы арналумен туған шығарманы арнау күй деп атайды.
Тапсырма: анықтаманы дәптерге жазу.
5) Сергіту сәті: тыныс жаттығуы
Тыныстайық тереңнен!
Сабақ айттық, ән салдық,
Жарадыңдар барлығың.
Шаршадыңдар дегенмен,
Тыныстаңдар тереңнен.
Қане, «Ү-п!» — деп айтайық, демді ішке тартайық.
Енді «У-һ!..» — деп айтайық, демді сыртқа шығарайық.
6) Ән үйрену: «Ана тілегі» (Б. Исаева)
Бүгін жаңа ән үйренеміз: «Ана тілегі» (Б. Исаева). Әнді орындап таныстырамын, кейін фраза бойынша үйретемін.
Талқылау сұрақтары
- Ән кімге арналып тұр?
- Бұл әнді арнау ән деп айтуға бола ма?
- Анаға арналған қандай әндерді білесің?
Қосымша тыңдалым ретінде композитор Ш. Қалдаяқовтың «Ана туралы жыр» әнін орындап, бұл әннің де арнау әнге жататынын түсіндіремін.
7) Домбыра: перне басу дағдысы
Отыру және ұстау техникасы
Оқушыларды орындыққа дұрыс отырғызып, домбыраны дұрыс ұстауын қадағалау. Қағыстарды еске түсіру.
Сол қол: перне басу
Сол қол саусақтарымен пернені дұрыс басуға үйрету. Бірінші жаттығу: «А-ла, а-ла» — төмен және жоғары қағыспен орындау.
Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Қорытынды сұрақтар
- Арнау күй дегеніміз не?
- Қандай арнау күйлерді білесіңдер?
- Қазанғаптың «Көкіл» күйі кімге/неге арналған?
- Үйренген жаңа әннің атауы қандай?
- Ән кімге арналған?
- Бүгінгі сабақтан қандай ой түйдіңдер?
Ойын-тапсырма
Торкөздегі әріптерді тез әрі дұрыс оқысаңдар ғана жауап шығады (логикалық жұмбақ/шифр).