Қазақша рефераттар

Жәнібек кімнің баласы

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Сыныптың назарын сабаққа шоғырландыру, топтарға бөлу, жұмыс ережесін нақтылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

«Конверт сұрақтары» және сәйкестендіру тесті арқылы алдыңғы тақырыпты қайталау.

А. «Конверт сұрақтары»

1-конверт

  • Қазақ хандығының іргетасын қалаған кімдер?
  • Қасым хан тұсында Қазақ хандығының астанасы болған қала қайсы?

2-конверт

  • Жәнібек пен Керей қай хандықтан бөлініп шықты?
  • Қасым хан кімнің баласы?

3-конверт

  • Жәнібек пен Керей алғаш орда тіккен жер қайсы?
  • Қасым ханның заңдар жинағы қалай аталады?

B. Сәйкестендіру тесті

Негізгі тұлғалар мен сұрақтарды сәйкестендіріңіз.

Тұлғалар

  1. Керей мен Жәнібек
  2. М. Х. Дулати
  3. Қасым
  4. Әбілхайыр
  5. Есен-Бұға
  6. Барақ

Сұрақтар

  1. Алғашқы қазақ билеушілері қай хандықтан бөлініп шықты?
  2. Қай ханның тұсында қазақ халқының саны 1 млн-ға жетті?
  3. Қазақ хандығының құрылуы туралы орта ғасырларда қандай тарихшы жазған?
  4. Моғолдың қандай ханы көшіп келген екі сұлтанды өз жеріне қоныстандырды?
  5. Жәнібек кімнің баласы?
  6. Қазақ хандығының негізін қалаған кім?

Тексеру кілті

1: Әбілхайыр
2: Қасым хан
3: М. Х. Дулати
4: Есен-Бұға
5: Барақ
6: Керей мен Жәнібек

Жаңа сабақтың жоспары

I

Хақназар ханның өмірі

Тұлғалық бейнесі, билік жылдары, тарихи орны.

II

Ішкі және сыртқы саясат

Хандықты біріктіру, дипломатия және әскери қадамдар.

III

Қазақ–өзбек қатынастары

Шайбани әулетімен өзара ықпалдастық және оның салдары.

Хақназар хан: дәуір сипаты және тарихи рөлі

I. Хақназар ханның өміріне қысқаша сипаттама

Хақназар (Ақназар) хан (1538–1580) жылдары билік құрды. Ол — Қасым ханның ұлы. Оның тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, даму бағытына түсті.

Хақназар хан елді 42 жыл басқарды. Қазақ хандығының шамамен үш ғасырлық тарихында мұншалық ұзақ уақыт билік еткен хан сирек. Ол әскери-саяси мәселелерде табандылық танытып, күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық қабілетімен де ерекшеленді.

Қасым хан қайтыс болғаннан кейін хандықта дағдарыс ұзаққа созылды. Ішкі билік үшін талас-тартыстар мен сыртқы феодалдық соғыстардың салдары Қазақ хандығын әлсіретті.

Қасым ханнан кейінгі билік (қысқаша)

  • Мамаш (1518–1523)
  • Тақыр (1523–1533)
  • Бұйдаш (1533–1534)

Осы кезеңде ішкі-сыртқы қақтығыстар салдарынан хандықтың саяси жағдайы төмендеді. Хақназар хан ыдырай бастаған мемлекетті қайта біріктіруге, аумақтық ықпалын кеңейтуге және халықаралық беделін арттыруға елеулі үлес қосты.

II. Хақназар ханның саясаты

Ішкі саясат

Хақназар ханның басты мақсаты — Қазақ хандығының жерлерін қайта қалпына келтіру және ішкі бірлікті күшейту болды.

Ол мемлекет мүддесіне сай сабырлы әрі салмақты шешімдер қабылдап, ел басқаруда әкесі Қасым ханның тәжірибесін жалғастыра білді.

Хақназар билігі тұсында хандықтың қуаты артып, саяси өрлеуі күшейді.

Сыртқы саясат

Сыртқы саясатта Хақназар хан Моғол хандығымен, Ноғай ордасымен және Орыс мемлекетімен бейбіт қатынас орнатуды маңызды міндет деп санады.

XVI ғасырдың 50–60 жылдарында Жетісу мен Ыстықкөл өңірлері үшін Моғол хандығымен күрес жүрді. Бұл қарсыластықта Хақназар қазақ–қырғыз одағын пайдалануға тырысты. Алайда соғыс қазақтар үшін сәтсіз аяқталды, ал Абд ар-Рашид ханның мұрагерлері тұсында қақтығыстар толық тоқтамады.

III. Қазақ–өзбек хандықтарының қарым-қатынасы

XVI ғасырдың орта шенінде Қазақ хандығына қарсы көрші мемлекеттердің шапқыншылық жорықтары жиіледі. Бұл жағдайды дұрыс бағалаған Хақназар хан сыртқы саясат бағытын өзгертіп, ертеден жауласып келе жатқан Шайбани әулетімен қатынасты жақсартуға ұмтылды.

Бұхар ханы II Абдалах пен Хақназар хан өзара көмектесу туралы анттасып, шарт жасасты. Нәтижесінде соғыс қимылдары тоқтап, белгілі бір кезеңде бейбітшілік орнады.

1570 жыл: билік үшін тартыс және қазақ мүддесі

1570 жылы Абдалах хан мен Ташкент маңын билеген Баба сұлтан арасында билікке талас басталды. Хақназар хан бұл жағдайды қарсыластарды әлсірету үшін пайдаланып, жасырын түрде екеуін де қолдады.

  • Абдалах хан қолдау үшін Түркістан аймағындағы бірнеше қаланы сыйға берді.
  • Баба сұлтан Түркістан мен Сауран қалаларын тарту етті.

Алайда 1580 жылы Баба сұлтан қазақ сұлтандарының Абдалах ханды жақтауға бет алғанын сезіп, жансыздарын жібереді. Соның салдарынан Хақназар хан және жанындағы сұлтандар қаза табады.

Проблемалық сұрақтар

  • Хақназар хан әкесі Қасым ханның саясатын толық жалғастырды ма, әлде басқа бағыт ұстанды ма?
  • Хақназар хан тұсында қазақ жерлерін біріктіру үдерісі толық аяқталды ма?
  • Хақназар хан тұсында Қазақ хандығы қандай саяси деңгейге көтерілді?

Бекіту: «Тарихи математика» ойыны

Есептердің нәтижесі тарихи даталар мен ұғымдарға сәйкес келеді. Тапсырма оқушылардың назарын шоғырландырып, есте сақтауды күшейтеді.

Есептер

  1. 728 × 2 + 9 = ?
  2. 846 × 2 + 154 = ?
  3. 479 + 2200 ÷ 2 = ?
  4. 1003 = ?
  5. 3800 ÷ 2 + 91 = ?

Жауаптары (мағынасы)

  • 1465 — Қазақ хандығы құрылды.
  • 1538 — Хақназар хан болып сайланды.
  • 1579 — Абдалах пен Баба сұлтан арасындағы билікке талас басталды.
  • 1 000 000 — Қасым хан тұсындағы қазақ халқының саны.
  • 1991 — Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет болды.

Бағалау және үй тапсырмасы

V. Бағалау

«Блоб ағашы» әдісі арқылы оқушының сабақтағы белсенділігі мен өзін-өзі бағалауын анықтау.

VI. Үйге тапсырма

  • §39 — мазмұндау.
  • Хақназар ханның Қазақ хандығын билеуінің қорытындысы туралы дәптерге қысқаша тұжырым жазу.