Ерте кезде наурыз қалай мерекеленген
Ерте кезде Наурыз қалай мерекеленген?
Егіншілікке байланысты наным-сенімдер мен ғұрыптар тарихының тамыры көне дәуірлерге кетеді. Бұл түсініктер адамдар қауымының шаруашылық қызметіндегі ең маңызды салалардың бірі — егіншіліктің пайда болуымен қатар қалыптасты. Көп халықтарда егіншілік әдеттен тыс күштің құдіретімен, аграрлық еңбектің жебеушісі саналатын тәңірлік сипатпен байланыстырылып түсіндірілді.
Диқан-баба және егіншіліктің киесі
Орта Азияда егін салу ирантілді отырықшы халықтар арасында ертерек пайда болып, кең дамығандықтан, егіншіліктің қамқоршысы әрі дихандардың алғашқы үйретуші ұстазы ретінде мифтік кейіпкер — қасиетті Бобой Дехқан танылған. Түркі тілдес халықтар оны Баба Дайқан, Диқан-баба деп атап, қауымдық және суармалы жерлерді дәстүрлі тәсілмен пайдаланып отырған кезеңдерде оған табынған.
Қазақ егіншілері де Диқан-бабаға жалбарынып, егіншілік жұмысы басталған сәтте сиынған. Бұл — табиғатпен тіл табысу, еңбекке береке тілеу, қауымдық ынтымақты күшейту сияқты терең мәні бар түсініктің көрінісі.
Қыдыр: береке мен жақсылықтың нышаны
Орта Азия халықтары мен қазақтар пір тұтқан тағы бір қасиетті бейне — Қыдыр. Ол байлықты үлестіруші, жол ашушы, жақсылық тілеуші ретінде қабылданған. Кей өңірлерде Диқан-баба мен Қыдыр бір атаумен де аталып, мағыналық тұрғыдан жақындастырылған.
Ал Адам атаны диқанның жебеушісі деу — кейінірек қалыптасқан ұғым. Бұл түсінік ислам дінінің ықпалымен орныққан болуы ықтимал.
Наурызға әзірлік: тазалық пен жаңару
Ерте кезде Наурыз туғанша жұрт қыстап шыққан үй-жайын мұнтаздай етіп тазалаған: кебеже, сандық, жүк аяқ сүртіліп, көрпе-жастық, кілем, текемет қағылып-сілкіп, қоқыс сыртқа шығарылған. Ағаш егіліп, гүл отырғызылған. Қазақстанның оңтүстігінде табиғаттың тұңғыш тартуы саналатын қызғалдақты ерекше атап өтетін рәсім де болған.
Іс-шаралардың мәні
- Құдықтар мен арықтарды тазалау
- Көктемгі егіске қажет құрал-сайманды әзірлеу
- Аула мен көшені абаттандыру, көгалдандыру
Тазалық туралы ұғым
«Наурыз таза үйге кірсе, үй ішіне ауру-сырқау, бәле-жала жоламайды» деген сенім кең тараған. Бүгінгі күнде де мерекеге әзірлікті осы деңгейде өткізіп, оған қоғамдық мән берген орынды: көшелер мен алаңдарды, гүлзарларды тазартып, ретке келтіру — Наурыздың идеясына үйлеседі.
Қоғамдық ұйымдастыру ұсыныстары
Бұл үшін арнайы сенбілік ұйымдастыру құптарлық. Мереке алдында «кімнің ауласы таза, үйі үлгілі?» деген мазмұндағы шағын байқау өткізу де артық емес. Ұлыстың ұлы күні қарсаңында әр ауыл-село мен қала мерекелік кейіпке еніп, көше бойлары мен гүлзарлар маңына ізгі тілек жазылған ұрандар, плакаттар, паннолар ілінген.
Киім үлгісі, сый-сияпат және салттық тағамдар
«Той десе, қу бас домалайды» дегендей, мерекеге бәрі дайындалған. Ер адамдар ақ көйлек пен жаңа ұлттық киім киген. Әжелер басына күндік тартқан. Келіншектер бүрмелі ақ торғын көйлек пен қынамалы камзол, бойжеткендер етегі бүрмелі қызыл көйлек пен қызыл камзол киіп, мерекенің сәнін кіргізген. Туған-туыс пен жақын-жуыққа сыйлық әзірлеу де дәстүрдің бір бөлігі болған.
«Ұйқыашар» — жасқа қуат, көңілге серпін
Ерте кезде бойжеткен қыздар жігіттерге жаңа сауылған уызға соғымнан қалған ет қосып, «Ұйқыашар» деп аталатын ерекше тағам пісірген. Мұның астарында бірнеше мән бар: тағам бозбалаға күш-қуат береді; сезім мен ықыласты оятады; табиғат түлеп жатқан Ұлыстың ұлы күнінде ұйықтап қалып, мейрамды құр жібермесін деген ишара да бар.
«Селтеткізер» — символға толы сыйлық
Өз кезегінде жігіттер қыздарға айна, тарақ және иіссудан тұратын «Селтеткізер» сыйлаған. Мұндағы айна — пәктік пен жастықтың, тарақ — әдемілік пен сұлулықтың, ал иіссу — жауқазындай құлпырып, жайнай түсуінің нышаны.
Ақ дастархан және Наурыз көже
Мереке алдында әр үйде ақ дастархан жайылып, сан түрлі дәм қойылған. Көрші-қолаңға дәм татқызу үшін өз өңірінде өндірілетін дәнді дақылдарға (тары, бидай, жүгері, күріш) ет, тұз, май қосып наурыз көже әзірлеген. Кей жерлерде көженің өзге түрі де пісірілген: жеті түрлі азық-түлік — ет, тұз, май, пияз, бидай, құрт, ірімшік қосылған.
Наурызды қарсы алу дәстүрі әр өңірде жергілікті жағдайға, қалыптасқан салтқа және ұйымдастырушының ұтымдылығына қарай түрлі ғұрыптық элементтермен толықтырылып отырған.
Мерекенің басталуы: таң шапағы және «Бұлақ көрсек — көзін аш»
Әдетте мереке таң шапағын қарсы алудан және «Бұлақ көрсек — көзін аш» деп аталатын көне ғұрыптан басталған. Қолына кетпен-күрек ұстаған ерлер мен әйелдер, жастар алдын ала келісілген жердегі арық бойына, бұлақ басына барып, көзін ашқан.
Ағаш отырғызу — келер ұрпаққа аманат
Қарттар жастарды ертіп, ағаш пен гүл отырғызуға бас-көз болған. «Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын!», «Бір тал кессең, он тал ек!» деген нақылдар да осы игі істің мәнін айқындайды. Мұндай сөздер жазылған мата немесе тақтайшаларды ағаш отырғызылатын жерлерге іліп қою — тәрбиелік әрі көркем тәсіл. Ұйымдастырушылардың қалауынша, осы жылы лебіздерді ойын-сауық кезінде де көпшілікке жеткізуге болады.