Ұлттық намыс - ұлттың тірегі
Сана тәуелсіздігі — ұлт бостандығының іргесі
Қазақ ұлтының болашағы — барыс текті, намысты ұрпақтың қолында. Сана тәуелсіз болмай, ешбір ұлт шынайы бостандыққа жете алмайды. К. Д. Ушинский: «Тәрбие дәрменсіз болмауы үшін, ол халықтық болуы тиіс» — дейді. Демек, әр ұлт өз дәстүрін, салт-санасын сақтап, сол рухта тәрбиелеуге айрықша мән беруі қажет.
Ұстаздың басты міндеті — жас ұрпақты Отанын сүюге, ел үшін аянбай еңбек етуге, елжандылық пен ерлікке тәрбиелеу. М. Әуезовтің «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген сөзі де осыны меңзейді: ел болашағы бүгінгі жасөспірімнің білімділігі мен тәрбиесіне тікелей байланысты. Әрбір бала сәби кезінен бастап «Қазақстан — менің Отаным, оның алдында борыштымын» деген ойды бойына сіңіріп өсуі керек.
Мақсат
Ұлттық намыс пен ұлттық сана-сезімді, рухани байлықты (тіл, дін, салт-дәстүр) бойына сіңірген ұлтжанды, білімді, саналы, тәрбиелі ұрпақ тәрбиелеу.
Негізгі құндылықтар
- Ұлттық намыс, ұлттық сана
- Адамгершілік, имандылық
- Тіл, дін, салт-дәстүр
Күтілетін нәтиже
- Елжанды, жауапкершілігі жоғары жас
- Зиянды әдеттерге қарсы ішкі иммунитет
- Қоғамға пайдалы тұлғаға ұмтылыс
Тәрбиелік шараның бастау сәті: «Өзіммен-өзім сырласу»
Шара тыныштыққа шақыратын тренингтен басталады: оқушылар қолын кеудесіне қойып, жүрек лүпілін тыңдайды. Әрбір дүрсіл адамға ең қымбат ұғымдарды еске салғандай:
«Ана… Әке… Ата… Әже… Бауырым… Отаным… Қазақстаным… Мен қазақпын… Мен — болашақтың намысты ұлымын.»
Бұл тәсіл бала бойында сүйіспеншілік пен жауапкершілік сезімін оятады: ата-ананы қадірлеу, ел тыныштығын сақтау, Отанды қорғау — ұрпақтың міндеті.
Ой ашар: ұлттық намыстың түп тамыры
Ұлттық намыстың түп тамыры — адамгершілікте. «Қисық біткен талды жастайынан түземесе, буыны қатқан соң көлеңкесі де қисық түседі» деген сөз тәрбиеге тікелей қатысты: уақытында түзелмеген мінез кейін қоғамға да, тұлғаға да салмақ түсіреді.
Талқылауға түрткі сұрақтар
- Қазіргі даму үрдісі жасөспірімдерге қалай әсер етіп жатыр?
- Ұлттық намыс — ұлттың тірегі. Бүгінгі ұлдар осы құндылықты бағалай ма?
- Отан қорғау — жастар қолында. Қазіргі ұлдар «намысты ұл» атағына лайық па?
- Неліктен маскүнемдік пен есірткіге тәуелділік жылдан-жылға көбейіп барады?
Ұстаз сөзі: тәрбие — күреске тең еңбек
Бүгін бала тәрбиесі кейде жаумен арпалысып, ел қорғаумен тең ауыр жұмысқа айналғаны жасырын емес. Малайсары бидің толғауында да қауіптің қайдан шығатыны ескеріледі:
Жаман болса — жақын жау, Шабан болса — атың жау. Шайпау болса — қатын жау, Кетеген болса — түйең жау. Тебеген болса — биең жау, Жымысқы болса — жиен жау. Тіл алмаса — балаң жау, Көңіл көзіңмен өзің зерделерсің…
Қазыбек би де ел мінезін айқындай отырып: «Біз мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз» дейді. Ал «Жаным — арымның садағасы» қағидасы адамгершілік рухтың биіктігін танытады.
Ұл тәрбиесі: ертеңгі шаңырақтың аманаты
Қазақ танымында ұл бала — шаңырақтың иесі, ошақтың отын өшірмейтін, ізді жалғайтын аманат. Баланы жақсы көру — тек мәпелеу емес. Уақытында ақыл айту, білмегенін ұғындыру, оғаш қылықты тоқтату — жауапты тәрбиенің бір бөлігі. Бұл — түптің түбінде баланың ертеңі үшін жасалатын қам.
Бұрынғы тәлімнің үлгісі
- 5 жастан бастап құман ұстатып, қонақтың қолына су құюға үйреткен
- 10 жасында пышақ ұстатып, ет туратып машықтандырған
- 15 жасында табақ тарттыруға баулыған
- 20 жасынан бастап үлкен істің жауапкершілігіне үйреткен
(Д. Матайқызының «Айналайындарым менің…» кітабындағы дерекке сүйене отырып берілді.)
Тәрбиедегі шын өлшем
- Тәрбие бесік пен босағадан басталады
- Қалтасына ақша тығып, тек еркелету — тәрбие емес
- Ар-иман, ынсап-қанағат сіңбесе — алдымен ата-анаға, кейін өзіне сор
Халық даналығы: «Сыйласаңдар кәріңді — жарылқармын бәріңді.»
Ел ұстаймын деген ұлдарым, әрқайсысың тек ағайынның ғана емес, алты алаштың азаматы болуға ұмтылыңдар.
Оқушылар пікірі: мәселені неден бастаймыз?
1) Адамгершілік — қоғамды түзейтін өзек
Мәселені адамгершіліктен бастау керек. Өз міндетіне адалдық, үзілмеген тәлім-тәрбие, бауырмалдық бар жерде қоғам түзеледі. Адамгершілік түптің түбінде ұлттық идеологияға айналуы тиіс. Әйтпесе, экономикасы дамыған елдердің өзінде жастардың нашақорлыққа, қылмысқа, жат қылықтарға жиі ұрынатынын көріп жүрміз. «Қисық біткен талды» уақытында түземесек, кейін түзеу қиын.
2) «Айналайын» — мейірімнің бастауы
Адамгершілік «айналайын» деген сөзден басталады. Жаратушы адамға сана, сезім, арман беріп, қоршаған ортаға иелік етуді тапсырғанымен, бұзу, қирату, ысырап етуге шақырмаған. Ал бүгінгі ғаламдану кезеңінде жаман әдеттерге еліктеу күшейіп барады — бұл бәрімізді ойландыруы тиіс.
3) Таңдау — адамның өз қолында
Қала жастары арасында арақ, темекі, есірткіге әуестік бар. Кейбіреулер мұны қоғамнан көреді, бірақ адам өз еркіне өзі ие болуы керек: қоғам біреудің аузына стақан тосып, тамырына ине шаншып тұрған жоқ. Қиындықты жеңудің жолы — маскүнемдікке не нашақорлыққа түсу емес.
4) Діннің ескертуі: адамды адастырмау
Исламда ішімдік пен есірткіге ерте бастан қатаң тыйым салынған. Бұл — адамды ақ жолынан тайдыратын зиянның алдын алу. Абыройдан өз еркіңмен айырылудан асқан өкініш аз. Әр адам — қоғамның баға жетпес байлығы, тұлғасы, болашағы.
5) Әйел мен ердің жауапкершілігі
Ішімдікке, нашаға әуестік отбасын да, болашақты да әлсіретеді. Ана ақ сүтімен ауыздандырған ұрпақ ата-анаға кір келтірмеуге тиіс. «Арақ ішу, темекі тарту — мода ма?» деген сұрақ әркімнің алдында тұруы керек.
Зиянды әдеттер туралы қысқаша деректер
Темекі
Темекі түтінінде никотин уы бар. Кей деректерде бір тамшы никотиннің жылқыны өлтіретіні айтылады. Ұзақ жылдар темекі тарту ағзада улы заттың жиналуына әкеледі.
- Еліктеуден тарту — кең тараған себеп
- «Ер жеттім» деген жалған сенім де әсер етеді
Есірткі
Есірткі — адамның қас жауы. Ортақ шприц сияқты қауіпті әрекеттер ауыр жұқпалы ауруларға әкелуі мүмкін. Есірткі адамды әлсіретіп, жұмысқа қабілетін төмендетеді, жауапкершілікті жояды, қылмысқа итермелейді.
ЖҚТБ (СПИД)
Бұл індет адамның өмір сапасын күрт төмендетеді: денсаулықтан, отбасынан, үйден, жұмыстан, достардан айырылу қаупін күшейтеді. Үмітсіздік пен оқшаулану сезімі де жиі қатар жүреді.
Дін не дейді?
Дін адамды жақсылыққа үндейді: өтірік айтпа, ұрлық жасама, қиянатқа барма, біреудің ала жібін аттама, бойыңды таза ұста, ата-анаңды сыйла, кішіге қамқор бол. Дін жолы — иман жолы, ал иман — адамгершіліктің тірегі.
Қоғамдық деңгейдегі алдын алу шаралары
- Темекіні насихаттауға және көпшілік ортада темекі тартуға шектеулер енгізілген.
- Үгіт-насихат және түсіндіру жұмыстары тұрақты жүргізіледі.
- Денсаулық пен қауіпсіздікке қатысты мемлекеттік бағдарламаларда зиянды әдеттердің адам өміріне жат екені айтылады.
- ЖҚТБ-ның алдын алу бағытында халықаралық ынтымақтастық, арнайы күндер, заңдар мен стратегиялық бағдарламалар қабылданған.
Интерактив бөлімдер: есте қалатын тәсілдер
«Уланбасын өмірің» — жұмбақтар
Түтін болып кіреді, күркіл болып жүреді. Ол не?
Жауабы: Темекі
Мұрныңа тақасаң түшкіре бересің, ерніңе тақасаң түкіре бересің. Ол не?
Жауабы: Насыбай
Оңға қарай оқысаң, «әзәзіл» деп білерсің. Солға қарай оқысаң, «жаға салар күйесің». Ол не?
Жауабы: Арақ
Өз-өзінен отырып сықылықтап күледі, ұрмай-соқпай өкіріп жылай салар. Бұл не?
Жауабы: Нашақор
Мақал-мәтелді толықтыру
Темекі тартқан бір кісі, уланған бүкіл …
Жауабы: үй-іші
Арақ ішті дегенше, азғын … түсті де.
Жауабы: жолға
Шараптың қызығы бір кеште өтер, шатағы оның … жетер.
Жауабы: бір жетіге
Мастықтың түбі — …, мазақтың түбі — …
Жауабы: мазақ, азап
Ой дамыту: «Адамгершілік» ассоциациясы
Ой жұмбақ: қысқа жауаптар
ХХІ ғасыр обасы
СПИД
Аты әйгілі шөп
Наша
Көп тараған ауру
Туберкулез
Маскүнемнің сусыны
Арақ
Темекідегі улы зат
Никотин
Қоғамға жат қылық әкелуші
Қылмыскер
Адам бойындағы ең маңызды қасиет
Адамгершілік
Қорытынды: ұққанымыз, білгеніміз, үйренгеніміз
Шымшық балапанына жем тасып, өзі жеуді ұмытып, балапаны қанаттанып ұшқанда өзі аштан өледі дейді. Ата-ана да сол сияқты: қолындағы бар жақсылығын перзентіне береді, «өзім жетпегенге балам жетсе» деп армандайды. Сондықтан ата-ананың сенімін ақтау — перзенттің ең үлкен парызы.
Алла тағала: «Адамға ғұмыр бердім, көретін жарық, тататын дәм, таусылмас арман бердім, бірақ ниетін өзіне қалдырдым» деген. Ендеше, ниет түзелмей — жүріс түзелмейді.
- Көңілге көлеңке түсірмеңдер.
- Жат қылықтардан аулақ болыңдар.
- Жүрекке иман ұялатыңдар.
- Білімді, барыс текті, намысты ұл болуға ұмтылыңдар.