Біздің қазақтың жүректі кісі дегені - батыр кісі дегені
Абайдың он төртінші қара сөзі
Он төртінші сөз
Тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? Біздің қазақ «жүректі кісі» дегенді көбіне «батыр кісі» дегенмен тең көреді. Бірақ жүректің өзге қасиеттерін анық танып, терең түсіне бермейді.
Рақымдылық, мейірбандық, әртүрлі істе адам баласын «өз бауырым» деп білу, өзіне ойлаған игілікті өзге үшін де тілеу — бұлардың бәрі жүректің ісі. Асықтық та — жүректің ісі.
Тіл жүректің айтқанына көнсе, жалған шықпайды. Ал тіл амалдың соңынан ерсе, жүрек ұмыт қалады.
«Жүректілік» пен нағыз ерліктің өлшемі
Қазақтың «жүректісі» әрдайым мақтауға сыймайды. Нағыз жүректілік — айтқанға көнгіш болу, уәдеде тұру, жаманшылықтан бойын тез жиып алу. Көптің соңынан итше ере бермей, адасқан топтан атының басын бұра білу — осы да жүректің бір белгісі.
Ерлік деген не?
Әділетті ақыл мойындаған нәрсені, қиын болса да, мойындау; ал әділетті ақыл мойындамаған нәрсені, оңай болса да, мойындамау — ерлік, батырлық осы.
Жалған батырлық
Егер осы болмаса, қазақтың «батыр» дегені — шын жүректілік емес, көбіне «қасқыр жүрек» мінездің атауы болып кетеді.
Азудың себебі: ақылдың жоқтығы емес
Қазақ та адам баласы. Көбі ақылсыздықтан азбайды; ақылдың сөзін ұғып аларлық жүректе жігер, қайрат, байлаулылық жоқтығынан азады. Білімді білгенімен, арсыздық пен қайратсыздықтың кесірінен ескермей, ұстамай кетеді.
Жаманшылыққа бір елігіп кеткен соң, бойын жиып алып кетерлік қайрат қазақта кем болады.
«Мықты жігіт» атауының астарындағы қауіп
Бұл жұрттың ішінде «мықты жігіт», «ер жігіт», «пысық жігіт» деп ат қойып жүрген адамдардың кейбірі — бірін-бірі пәлеге, жаманшылыққа еліртпек үшін айдап, «батырлап», қыздырып алады. Артын ойлатпай, азғыратын сөз де көбіне осындай ортадан шығады.
Ал құдайға терістіктен не ар мен ұятқа қайшы істен сілкініп, өзін тежеп, бойын жиып ала алмаған кісі — үнемі жаманшылыққа, мақтанға салынып, өзін-өзі бір тексермей өткен кісі — тәуір жігіт түгіл, әуелі адам ба өзі?
Абайдың басқа да қара сөздері бар.