Қазақша рефераттар

Сөйлемдегі өзге мүшелерге сұрақ қой

Мәтін және негізгі ой

Мәтін — өзара мағыналық байланыста айтылатын екі немесе одан да көп сөйлемнен тұратын тұтас ой. Әр мәтіннің өз тақырыбы болады.

Тақырып

Мәтінде не туралы айтылатынын білдіреді.

Негізгі ой

Автордың айтқысы келген басты пікірі. Негізгі ой мен тақырып өзара тығыз байланысты.

Мәтіннің түрлері

Қазақ тілінде мәтіннің негізгі 3 түрі бар: әңгімелеу, сипаттау, пайымдау.

Әңгімелеу мәтіні

Белгілі бір оқиға туралы хабарлап, баяндайды.

Құрылымы:

  1. Басы
  2. Негізгі бөлім
  3. Соңы

Сипаттау мәтіні

Заттың немесе құбылыстың белгілерін көрсетіп, оның қандай екенін сипаттап суреттейді.

  • Түр-түсі, көлемі, пішіні, қасиеті сияқты белгілерге сүйенеді.
  • Оқырманға көз алдына елестетуге көмектеседі.

Пайымдау мәтіні

Белгілі бір пікірдің неге солай айтылғанын түсіндіріп, дәлел келтіреді.

Негізгі тірек: себеп → дәлел → қорытынды.

Сөйлем туралы негізгі ережелер

Құрылымы және жазылуы

  • Сөйлем сөздерден құралады; сөздер бір-бірінен бөлек жазылады.
  • Сөйлемнің бірінші сөзі бас әріппен жазылады.
  • Сөздердің байланысын сұрақ қою арқылы анықтаймыз.

Тыныс белгілері

  • Сөйлем соңына нүкте (.), сұрақ белгісі (?) немесе леп белгісі (!) қойылады.
  • Бастауыш пен баяндауыш екеуі де зат есімнен жасалса, бастауыштан кейін сызықша (—) қойылады.

Сөйлемнің түрлері

Хабарлы сөйлем

Бір нәрсе туралы хабарлау мақсатымен айтылады. Соңына нүкте (.) қойылады.

Сұраулы сөйлем

Жауап алу мақсатымен айтылады. Соңына сұрақ белгісі (?) қойылады.

Ескерту: ма, ме, па, пе, ба, бе сұраулық шылаулары бөлек жазылады.

Лепті сөйлем

Адамның көңіл күйін, сезімін білдіреді; көтеріңкі дауыспен айтылады. Соңына леп белгісі (!) қойылады.

Сөйлем мүшелері

Сөйлем құрамында нақты сұраққа жауап беретін толық мағыналы сөздер сөйлем мүшелері деп аталады.

Тұрлаулы мүшелер

Сөйлемдегі негізгі ойды білдіреді. Олар: бастауыш және баяндауыш.

Бастауыш

Кім? Не? Кімдер? Нелер? сұрақтарына жауап береді.

Баяндауыш

Бастауыштың іс-әрекетін білдіреді: не істеді? не қылды? қайтті?

Тұрлаусыз мүшелер

Бастауыш пен баяндауыштан басқа мүшелер тұрлаусыз мүшелер деп аталады. Оларға түрлі сұрақтар қойылады: қандай? кімге? неге? нені? қашан? қайда? және т.б.

Түрлері:

  • Анықтауыш
  • Толықтауыш
  • Пысықтауыш

Сөйлем мүшелерін талдау алгоритмі

  1. 1 Алдымен қимылды, іс-әрекетті білдіретін сөзді тап (баяндауыш).
  2. 2 Оған не істеді? не қылды? қайтті? сұрақтарын қой. Жауап болған сөз — баяндауыш.
  3. 3 Іс-әрекет иесін анықта: сөз кім? не? кімдер? нелер? сұрақтарына жауап берсе — бастауыш.
  4. 4 Қалған мүшелерге сұрақ қой: олар — тұрлаусыз мүшелер.

Белгілеу

Бастауыш — бір сызық.

Белгілеу

Баяндауыш — екі сызық.

Белгілеу

Тұрлаусыз мүшелер — ирек сызық.

Жай сөйлем

Бір ғана тиянақты ойды білдіретін жеке сөйлем жай сөйлем деп аталады.

Жалаң сөйлем

Тек бастауыш пен баяндауыштан құралған сөйлем.

Жайылма сөйлем

Тұрлаулы мүшелермен бірге тұрлаусыз мүшелері де болатын сөйлем.

Сөз, түбір және қосымша

Негізгі ұғымдар

  • Сөз — заттың, сапаның, қимылдың атауы.
  • Түбір сөз — сөздің әрі қарай бөлінбейтін мағыналы бөлігі.
  • Қосымша — түбірге жалғанатын бөлік.

Қосымшаның түрлері

Жалғау

Сөз бен сөзді байланыстырады. Мысал: ойын → ойынға, біл → білу.

Жұрнақ

Сөздің мағынасын өзгертеді. Мысал: ойын → ойыншық, біл → білім.

Түбір сөзге жұрнақ та, жалғау да жалғана береді: алдымен жұрнақ, содан кейін жалғау.

Түбірлес және туынды сөз

Түбірлес сөздер

Бір түбірден бірнеше туынды сөз жасала береді. Осындай сөздер түбірлес сөздер деп аталады.

Мысал: ән → әнші, әнге, әнді, әндер.

Туынды сөз

Түбір сөзге жұрнақ жалғану арқылы жасалған сөз.

Мысал: татулық, тазалық, орындық.

Үндестік заңы

  • Түбір сөздің соңғы буыны жуан болса, қосымша да жуан болады.
  • Түбір сөздің соңғы буыны жіңішке болса, қосымша да жіңішке болады.

Жазылуы өзгеретін түбірлер

Қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгереді.

  • халық → халқы
  • доп → добы

Сөз таптары

Сөздер мағынасына қарай бірнеше топқа бөлінеді. Олар:

  • 1) Зат есім
  • 2) Етістік
  • 3) Сын есім
  • 4) Сан есім
  • 5) Есімдік
  • 6) Үстеу
  • 7) Шылау
  • 8) Одағай

Зат есім

Анықтамасы

Заттың атын білдіретін сөз зат есім деп аталады. Зат есімдер кім? кімдер? не? нелер? сұрақтарына жауап береді: адамдарға — кім? кімдер?, жануарлар мен заттарға — не? нелер?.

Түрлері (қысқаша)

  • Жалқы есім және жалпы есім
  • Негізгі зат есім және туынды зат есім
  • Жекеше және көпше түрі
  • Септелуі, тәуелденуі, жіктелуі

Жалқы есім

Кісі аты-жөні, жер-су атаулары және жан-жануарларға қойылатын атаулар. Жалқы есімдер бас әріппен жазылады.

Жалпы есім

Жалқы есімдерден басқа зат есімдер. Жалпы есімдер кіші әріппен жазылады.

Негізгі және туынды

Негізгі түбірден болғаны — негізгі зат есім. Түбірге жұрнақ жалғанып жасалғаны — туынды зат есім.

Жекеше және көпше түрі

Жекеше түрі

Кім? Не? сұрақтарына жауап береді.

Көпше түрі

Кімдер? Нелер? сұрақтарына жауап береді. Көпше түрі -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер жалғаулары арқылы жасалады (көптік жалғау).

Тәуелдік жалғау

Заттың біреуге тән екенін білдіретін жалғаулар тәуелдік жалғаулар деп аталады. Тәуелдік жалғаулар үш жақта және жекеше, көпше түрде қолданылады.

Қысқа қорытынды

Мәтін — бірнеше сөйлемнен құралған тұтас ой; оның тақырыбы мен негізгі ойы өзара байланысты. Сөйлемнің түрлері мен тыныс белгілерін дұрыс қолдану, сөйлем мүшелерін сұрақ қою арқылы ажырату және сөздің түбірі мен қосымшаларын тану — сауатты жазудың негізгі тіректері.

Материал: қазақ тілінен дидактикалық ережелер мен анықтамалар жинағы.