Аяққапты дайындау
Сабақтың тақырыбы
Аяққапты дайындау.
Сабақтың мақсаттары
Білім беру мақсаты
Аяққап туралы түсінік қалыптастыру: оның негізін және оюын дайындау жолдарын, қолданылатын тігіс түрлерінің қыр-сырын, сондай-ақ аяққапқа арналған бау түрлерін түсіндіру.
Тәрбиелік мақсаты
Халық мұрасы саналатын аяққап туралы мәлімет беру, оның түрлерімен таныстыру арқылы оқушыларды ұлттық салт-дәстүрді сақтауға, сәндік талғамға, шеберлікке, жүйелілікке және білімді тиімді қолдана білуге тәрбиелеу.
Дамытушылық мақсаты
Оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттыру үшін аяққапқа қажетті ою-өрнектерді өз бетінше сызып, ойып дайындауға бағыт беру және тігу әдістеріне икемділігін дамыту.
Қажетті құрал-жабдықтар мен көрнекіліктер
Құрал-жабдықтар
- Драп және барқыт мата
- Қатты қағаз
- Қалам, өшіргіш
- Қайшы
- Ине, жіп
- Мулине жіптері
- Сабын, фломастер
- Шашақ
- Жүннен иірілген екі түрлі жіп
Көрнекіліктер
- Аяққап (дайын бұйым)
- Буклеттер
- «Аяққап» тақырыбындағы материалдар
- Ою-өрнек түрлері
- Ою-өрнекті дайындау жолдары
- Көркемдік тігіс түрлері
- Ілмекпен тоқу
- Қосымша әдебиет: М. Мұқанов, «Казахская юрта»
Сабақ форматы және байланыстар
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.
Қолданылатын әдістер
Әңгімелесу, түсіндіру, ауызша баяндау, графикалық әдіс, көрнекілік көрсету, практикалық жұмыс.
Пәнаралық байланыс
Тарих, қазақ тілі, сурет, сызу, математика.
Сабақ барысы
-
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгендеу.
- Сабаққа дайындығын тексеру.
-
II. Өткен сабақты қайталау
Үй тапсырмасын сұрау, сұрақ-жауап жүргізу және тест тапсырмалары арқылы білімді бекіту.
1) Қазақ халқының қандай қолөнер бұйымдарын білесіңдер?
- а) Кілем, алаша, текемет, сырмақ, аяққап, керме.
- ә) Макраме, кресло, диван.
2) Кестелі түп киіз неше бөліктен тұрады?
- а) 2 бөліктен: негізі, оюы.
- ә) 3 бөліктен: негізі, оюы, астары.
3) Түпкиіздің негізі, оюы, астары қандай материалдан дайындалады және не үшін?
- а) Негізіне драп, оюына барқыт, астарына шыт. Драп су сіңіргіштігі үшін, барқыт көктеу мен кестелеуде таймайтындығы және бұйымның сәнін арттыратыны үшін таңдалады.
- ә) Негізіне барқыт, оюына шайы, астарына шифон. (Нұсқа ретінде берілген.)
4) Түпкиіздің қызметі қандай?
- а) Шайнек, қазан астына ыстық өтпеуі үшін қолданылады.
- ә) Орындықтың бетіне төсеу үшін қолданылады.
-
III. Жаңа материалды түсіндіру
Аяққап — қазақ халқының тұрмысында ыдыс-аяқ салуға арналған қапшық.
Пішіні
- Тік төртбұрышты.
- Ауыз жағы тік төртбұрышты, түбі дөңгелек әрі доғал.
Дайындау тәсілі (дәстүрлі сипаттама)
Бұрын аяққапты кілем мен текеметтің өрнекті тұстарынан қиып алып, киізден шашақтап дайындаған. Қажетті өлшемде пішілген екі бөлікті (қақпағынан басқа бөлігі) беттестіріп, қоспасын шуда жіппен жөрмеп (қиғаш тігіспен) тіккен. Тігілген жеріне шашақ тігіліп, жиегі көмкерілген.
Аяққаптың беті кестеленген матамен қапталып, кейде жібек жіппен өрнек салынған. Қақпағы міндетті түрде болады, өйткені ыдыс-аяқтың шаң баспауын қамтамасыз етеді. Бауын да шашақтап тіккен.
Әсемдеу элементтері
Аяққапты әсемдеу үшін ою-өрнек, шашақ, кесте, таспа сияқты сәндік элементтер қолданылады.
-
IV. Практикалық жұмыс
Оқушылар аяққапқа арналған ою-өрнекті өз бетінше сызып, дайындап, тігу тәсілдерін қолдану арқылы бұйымның бөліктерін орындауға кіріседі.
-
V. Жұмыстарын бағалау
Дайындалған жұмыстардың ұқыптылығы, тігіс сапасы, композицияның үйлесімі және оюдың орындалу дәлдігі бойынша бағалау жүргізіледі.
-
VI. Үй тапсырмасы
Аяққапқа арналған ою-өрнек нобайын әзірлеу және келесі сабаққа қажетті материалдарды толық дайындап әкелу.
Ою-өрнек: атаулар және кең тараған түрлері
Қазақ халқының ою-өрнек атаулары өте көп: ел ішінде 200-ге жуық түрі тараған. Аяққапта әсіресе мүйіз тектес ою-өрнектер жиі қолданылады.
Мысалы: қошқармүйіз, қыңырмүйіз, арқармүйіз, түйетабан, сынықмүйіз, сыңармүйіз және т.б.
Кең тараған оюлардың сипаттамасы
- Жұлдыз өрнегі
- Аспандағы жұлдыз бейнесіне ұқсайды. Көбіне кілемдерде жиі қолданылады.
- Қошқармүйіз
- Қошқардың екі шекесіне иіріле біткен қос мүйізіне ұқсайды. Ұлттық киімдерде, текемет, сырмақ, аяққап сияқты киіз бұйымдарында кездеседі.
- Сынықмүйіз
- Сынық жасай отырып мүйізді бейнелейтін өрнек. Көбіне шымшиде, терме бауда, алашада қолданылады.
- Балта
- Атына сай балтаға ұқсас немесе баспа «Г» әрпі тәрізді өрнек. Кестеде жиі кездеседі.
- Түйетабан
- Түйенің табанына ұқсас ою. Киімдер мен әртүрлі бұйымдарда қолданылады.
- Ай өрнегі
- Ай пішінін бейнелейді. Көбіне мазарлар мен мешіттердегі өрнектерден кездеседі.
- Гүл, құсқанат
- Бұл өрнектер көбіне қыз балалардың киімдерінде ұшырасады.
Ескертпе
Мәтінде «Толық нұсқасын жүктеу» деген белгі бар, алайда бұл жерде толық нұсқа берілмеген.