Наурыз ерекшеліктері
Нұр себеле, Ұлыстың ұлы күні!
Наурыз десе — көгімде жүзген күнім,
Наурыз десе — көркейтер түз де гүлін.
Наурыз деген — ырысым, ынтымағым,
Наурыз деген — дәстүрім, ізгілігім.
Наурыз туралы мағлұмат
Наурыз — түркі халықтарының ежелгі Жаңа жыл мейрамы. Парсы тілінен аударғанда «Наурыз» сөзі «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді.
Бұл мейрамды қазақтар, қырғыздар, өзбектер, тәжіктер және басқа да халықтар атап өтеді. Наурыз күн мен түн теңелетін мезгілге сәйкес келіп, әдетте 22 наурыз күні тойланады.
Наурызкөже — мерекенің дәмі
Наурыз кезінде Наурызкөже дайындалады. Ол жеті түрлі тағамның қосындысынан тұрады:
- Арпа
- Бидай
- Күріш
- Қара бидай
- Сүт
- Ет
- Май
Наурызкөже — мерекенің әрі көктемнің келгенінің белгісі.
Наурыздың ерекшеліктері мен ғұрыптары
Таңғы тіршілік
Бұл күні таңертең аталарымыз бен ағаларымыз қолдарына күрек алып, ал аналарымыз құрт, ірімшік, сүт, піскен ет секілді дәмдерін алып, далаға шығады.
«Бұлақ көрсең, көзін аш»
Ағаларымыз айналадағы бастаулардың көзін ашып, су жолын тазартады. Бұл — табиғатқа қамқорлықтың, тіршілікке құрметтің көрінісі.
«Бір тал кессең, он тал ек»
Қариялар бұлақ басына тал егіп, елді көгалдандыруға үндейді. Бұл — келер ұрпаққа аманат.
Күнге тағзым, жерге ризашылық
Әйелдер атып келе жатқан Күнге тәу етіп: «Армысың, қайырымды Күн-Ана!» — деп иіліп сәлем береді. Содан соң: «Жер-Ана, құт дарыт, жарылқа!» — деп, ашылған бұлақ көзіне май құйып, жаңадан егілген ағаштарға ақ бүркеді.
Неліктен «Ұлыстың ұлы күні» деп аталған?
Бұл туралы мынадай аңыз айтылады: бір күні Нұх пайғамбардың кемесі Қазығұрт тауына келген сәтте, жер бетін жайлаған топан су кері қайтады. Сол мезетте жерге табаны тиген барлық тіршілік иелері көк аспаннан түскен қасиетті қазаннан бірге дәм татады. Содан бұл күн «Ұлыстың ұлы күні» деп жарияланған.
Наурызды тойлау тарихы
Ұлы Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» еңбегінде Наурыз тарихын көшпелі халықтардың көне замандарымен байланыстыра сөз етеді.
Парсының «нау» сөзі әртүрлі өзгеріске ұшырағанымен, өз мағынасында көптеген тілдерде сақталған: орысша «нов», немісше «нойе», латынша «нео». Бұл — сөздің тамыры тым тереңге кететінін аңғартады. Қазақтың көне шежіресінде де Наурыз, Алаш атаулары ұшырасады.
«Күнге сәлем ету» — Наурыз басы
Армысың, қайырымды Күн-Ана!
Атар таңға, шығар күнге тәу-таәу!
Басымызға амандық, елімізге береке дарыта көр! Тәу-таәу!
Жыл басы келді, жаңғырта келді, тәу-таәу!
Кең байтақ ұлысыма Ұлы күн келді, Жаңа жыл келді, тәу-таәу!
Қайырымды Күн-Ана, тілегімді бере көр! Тәу-таәу!
Бұл күні не істеледі?
Тыйым мен тәртіп
- Сапарға шықпайды.
- Ешкіммен ренжіспейді.
- Жақын туыстармен дәм алысады.
Дәм мен ырыс
Жеті түрлі дәмнен Наурызкөже пісіріледі — бұл береке мен молшылықтың нышаны.
Ойын-сауық
Ат шаптырып, балуан күрестіріп, қыз қуу, қол күрестіру сияқты сайыстармен үлкен той жасалады.
«Амал келді — жыл келді» және көрісу
Наурыз қарсаңында ел ішіндегі дәстүрдің бірі — көрісу. Бұл адамдардың бір-бірімен қауышып, өкпе-назды ұмытып, жаңа жылды ақ тілектермен бастауын білдіреді.
Наурыз тілек
Ұлыс оң болсын!
Ақ мол болсын.
Наурыз белгілері
Тағам
«Наурызкөже»
Айтылатын ән
«Жарапазан»
Жауған қар
«Наурызша»
Дыбыс, жылы ағыс
«Әз»
Тілекті қабыл қылатын қария
«Қызыр ата»
Қасиет, қауышу және еңбекке бетбұрыс
Дәстүрлі қазақ қоғамында Ұлыс күні жыл басы саналған. Халықтық мифологиялық түсінік бойынша 21 наурыз түні даланы Қыдыр аралайды. Сондықтан бұл күн әрдайым қасиетті, киелі деп қабылданған.
Халық таза, жаңа киімдерін киіп, бір-бірімен қауышқан: ер адамдар қос қолдасып, төс қағыстырады; әйелдер құшақтасып, бір-біріне игі тілектерін айтады.
Наурыздан кейінгі екінші күні жұрт жаппай көктемгі егіске кірісетін. Малшы қауым төл алу науқанына байланысты жұмыстарын күшейткен. Кей ауылдар Наурызды кейінірек атап өтсе де, мерекеден соңғы екінші күні егіс жұмыстары басталатын.
«Ұйқыашар»
Наурыз тойы басталғанда, ауыл бойжеткендері жігіттерге арнап соғымның етін уызға салып пісіріп, «ұйқыашар» деп аталатын ерекше дәм дайындаған.
«Селтеткізер» (дір еткізер)
Ал жігіттер көңілі ауған бойжеткендерге айна, тарақ, иіссу секілді сыйлықтар ұсынған. Бұл сыйлықтар «селтеткізер» (кейде «дір еткізер») деп аталған.
Нұр себеле, Ұлыстың ұлы күні!
Наурыз — табиғаттың оянуы ғана емес, адам жүрегіндегі үміттің де жаңғыруы. Көңілге кеңдік, елге береке, шаңыраққа ырыс тілейтін күн.