Мұнысы - тоймас қара жер жаман түсімді жалмап қойсын дегені
Адамға қатысты ырым-тыйымдар — халықтың тарихи дамуы барысында қалыптасқан рухани мұра. Қоғамдық қарым-қатынас пен күнделікті тіршілікте айтылған ырым-тыйым сөздері арқылы жұртшылық этика, тәртіп, сақтық және ниет мәдениетін ұрпаққа жеткізіп отырған.
Ескерту мәніндегі сөздер көбіне адамның мінез-құлқын түзеп, әдептілікке шақырады:
«Кісіге қарап есінеме, есеп бер әр ісіңе, білу керек түсіне.
Есінеме, қарағым, аузыңды ашып кісіге.»
Адамға қатысты ырым-тыйымдар
Дене белгісі мен көңіл күйге қатысты
- Ұртын немесе тілін тістеп алған адамның үйіне ашыққан кісі келеді деп жорамалдайды.
- Адамның оң көзі тартса — қуанады, сол көзі тартса — ренжиді дейді.
- Алақаны қышыса — ақша ұстайды, табаны қышыса — жол жүреді.
- Иегі қышыса — бір жерден дәм татады.
- Адам түшкірсе, «Құдайға шүкір!» дейді.
Күнделікті тұрмыс пен несібе туралы түсінік
- Тамақ ішіп отырған адамның ыдысына шыбын, көбелек сияқты жәндік түссе, несібесі көп болады деп ырымдайды.
- Қолынан іс келмейтін адам бір шаруаны бастаса, жерден шөп алып сындырады деген ұғым бар.
- Жас адам ожаумен су ішсе, жарының мұрны үлкен болады дейді.
Сөз, пікір және әлеуметтік қарым-қатынас
- Адамның құлағы шуылдаса, жанындағы кісі дәл тапса — біреу мақтағаны, таба алмаса — жамандағаны деп түсіндіреді.
- Мақтап жүретін адам ас үстінде келеді, ал жамандап жүретін адам дастарқан жиналғанда келеді деп санайды.
- Жиенін ұрған адамның қолы қалтырайды деп жорамалдайды.
- Қазақта «басымыз көбеймей қалады» деп адам санамайды.
Көз тию, сақтану және ырымдық әрекеттер
- Адамға не малға біреу сұқтанып қараса, «көз тиеді» деп түкіртеді.
- Көзге теріскен шықса, саусақ арасынан қол шығарып ырым жасайды.
- Түнде үрейлі түс көрсе, таңертең жерге үш рет түкіріп, «Түс — түлкінің боғы» деп үш қайтара айтып, түкірікті оң аяғының табанымен үш рет басып таптайды. Мұнысы — «тоймас қара жер жаман түсімді жалмап қойсын» деген ниет.
Уақыт, жол және тағдырға қатысты ұғымдар
- Қазақ сәтті күн деп істі сәрсенбі күні бастайды, ал сейсенбіні сәтсіз күн деп, іс бастамайды.
- «Біреу қайтыс болды» деген хабар кейін жалған болып шықса, ол адам көп жасайды деп ырымдайды.
- Жас адам «басым ауырды» десе, «басына бас қосылады» екен дейді.
Жас, шаш және тыйымдар
- Қазақ мүшел жасын қатерлі жас деп санап, өз жасын ашық айта бермейді. Айтуға тура келсе, тіл мен көз сұғынан сақтану үшін асырып не кемітіп айтады.
- Қазақ шашты далаға тастамайды, жерге көміп тастайды. Құс шашты ұясына салса, адамның басы айналғыш болады деп сенеді.
- Қазақта қыл арқанды ұрламайды. Ұрлаған адам ақыры «аспаққа асылады, мойнына қыл арқан түседі» деген сенім болған.
Ырымға байланысты әзіл-ескерту сипатындағы ұғымдар
- Ойынға ашуланған адамның басы таз болады дейді.
- Мойын құяннан қарысып қалғанда, кербез кісінің сыртынан сәлем салса, жазылады деген түсінік бар.
- Қазақ жек көрген немесе «енді көрмесем» деген адамның артынан бір уыс топырақ шашады деген ырым айтылады.
Мағынасы мен тәрбиелік өзегі
Ырым-тыйымдардың бір бөлігі табиғат құбылысы мен тұрмыстық тәжірибеден туған, енді бір бөлігі адамды әдепке, сақтыққа, жақсылық тілеуге баулитын тәрбиелік қызмет атқарған. Қалай болғанда да, бұл ұғымдар халықтың дүниетанымы мен мінез-құлық нормаларының айнасы ретінде бағаланады.