Алаш ханның балалары
«Аталар сөзі» — тәрбие көзі
Халқымыздың ата заманнан келе жатқан ұлттық мұрасының өзегі — салт-дәстүр мен ұлағат. Сол құндылықтарға сүйене отырып, жас ұрпақты адамгершілікке, имандылыққа, инабаттылыққа тәрбиелеу — бәрімізге ортақ міндет. Ұлттық дүниетанымды қалыптастыру, бабалардан қалған ғибратты сөздерді ұғындыру және сол сөзден өнеге алуға баулу — тәрбиенің ең терең арнасы.
Қолданылатын материалдар
- Қанатты сөздер, мақал-мәтелдер
- Ұлттық нақыштағы сөздер
- Сөзжұмбақ, ребус
- Қимыл-қозғалыс ойындары (бой жазу)
Іс-шара барысында ұлттық әуен (мысалы, «Ата толғауы» күйі) жаймен ойнап тұруы — атмосфераны тереңдетеді.
Ұлағатқа бастайтын сұрақ-жауап
Төмендегі диалог үлгісі — үлкеннің сөзіне құлақ түріп, ойға тоқудың көрінісі. Мұнда әр жауап — өмірлік бағдар.
Өсиеттен өрілген шумақ
Ата салты — ардақты,
Әрбір сөзі — салмақты.
Сол сөздерді ұқпасаң,
Тістерсің бір күн бармақты.
Көп жасаған қария —
Ақылы теңіз — дария.
Көп өнеге сөзі бар,
Сөзі — соқпақ, өзі — нәр.
«Өмірде не жетім?»
Өмірде тоғыз жетім бар:
- Халқына сенімсіз болса — хан жетім.
- Ханы ақылсыз болса — халқы жетім.
- Кеңесшісі ақылсыз болса — әкім жетім.
- Суы жоқ құдық — жетім.
- Ұлы жоқ әке — жетім.
- Қызы жетесіз болса — ана жетім.
- Шәкіртсіз ұстаз — жетім.
- Ата-анасы жоқ бала — жетім.
Қадір мен қасиет туралы
«Үйде кім, елде кім қадірлі?»
Үйде қонақ, қарт, бала қадірлі. Елде хан, әкім, ұстаз қадірлі.
«Жоқты бар, ашты тоқ ететін кім?»
Әке қанша мейірімді болса да, ананың орны бөлек. Жоқты бар, ашты тоқ ететін — ана. Анасыз бала ұйықтамайды, қатықсыз айран ұйымайды.
«Елді кім, үйді кім бүлдіреді?»
Елді өсекші бүлдіреді, үйді ақылсыз бала бүлдіреді. Әкім ақылсыз болса — ел тозады, өсек әкімді өсірмейді.
Үйдің алтын қазығы
Үйдегі алтын қазық — ана. Ана ақылды болса, бала дана болады. Ана тәрбиесі қызға үлгі, әке тәрбиесі ұлға үлгі. Ана — ақылшың, әке — қамқоршың.
Ақыл беретін кімдер?
Ақыл беретін — ата-ана, ұстаз, дос. Ата-ана ақылын баласына айтады, ұстаз шәкіртіне айтады. Адал дос — ақылшың, ақылды дос — жақының. Досы көптің табысы көп, табысы көптің жақыны көп.
Адамның ақылы қайда?
- Ханның ақылы — тағында.
- Әкенің ақылы — жанында.
- Ғалымның ақылы — басында.
- Ананың ақылы — жасында.
- Жігіттің ақылы — жақсылығында.
- Ақымақтың ақылы — кім көрінгеннің қалтасында.
Ырым мен тыйым: күнделікті өмірдің тәртібі
Үлкендердің «ырым-тыйымдары» — ұсақ тыйым емес, ұрпақты тәртіпке, ұқыптылыққа, табиғатқа құрметке үйрететін өмір тәжірибесінің сүзгісі.
Отқа қатысты тыйым
Отқа су құйма, түкірме. От — өмір мен тіршіліктің көзі деп қадірленген.
Жаратылысқа құрмет
Жыңғылмен тасты қамшылама.
Ысырап пен әдеп
Итке ожаумен ас құйма. Аққуды атпа.
Ойын элементтері
- Дауыссыз дыбыстарды қойып, сөздерді дұрыс оқу.
- Ребус шешу.
- Бой жазу ойыны (жылдам сұрақтарға жауап беру).
Сұрақ
Кіші жүздің биі кім?
Жауап: Әйтеке би.
Сұрақ
Жұма күндері қазақтар қайда барады?
Жауап: Мешіт.
Сұрақ
Сәтті күн қай күн?
Жауап: Сәрсенбі.
Сұрақ
Аптаның қасиетті күні қай күн?
Жауап: Жұма.
Жақсылық пен жамандықты таразылау
Қасиетті ұғымдарды тану — дүниені дұрыс бағамдаудың кілті. Бұл сұрақтар баланың ой-өрісін кеңейтіп, құндылықтарды нақтылайды.
Жерден ауыр не бар?
Жерден ауыр — ақыл мен білім.
Судан терең не бар?
Судан терең — оқу мен ғылым.
Оттан ыстық не бар?
Оттан ыстық — адамның өмірі.
Көктен биік не бар?
Көктен биік — тәкаппардың көңілі.
«Алтын Алаш» ұғымы
«Алтын Алаш» — Алаш ханның балалары деп танылатын жұрттар туралы ұғым: Қазақ, Қарақалпақ, Қырғыз, Өзбек, Түркімен, Жайылхан.
Осы бөлімде отансүйгіштік рухын күшейту үшін «Менің елім — Қазақстан» әнін орындауға болады.
Мақал-мәтел — ойдың өзегі
Ойын тәртібі: бір оқушы мақалды бастайды, допты кімге берсе — сол жалғастырады. Тақырыптар: тіл, шешендік, ата-ана, ұл, қыз.
- 1) Таппасаң сөздің жүйесін — отына өзің күйесің.
- 2) Ақылдың сөзі қысқа — көпке болар нұсқа.
- 3) Шешен сөз бастар — батыр қол бастар.
- 4) Қылыш жарасы бітеді — сөз жарасы бітпейді.
- 5) Көп ішінде сөйлеген — ойға салмай сөйлеген.
- 6) Көсемдіктің белгісі — шешендіктің белгісі.
- 7) Көп сөз — күміс, аз сөз — алтын.
- 8) Жақсы жігіт — аспандағы жұлдыз, жақсы қыз — жағадағы құндыз.
- 9) Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер.
- 10) Өткір тіл — дарын, ұзын тіл — жауың.
- 11) Келісті сөз — күміс, жемісті жұмыс — алтын.
- 12) Тоқсан ауыз сөздің — тобықтай түйіні бар.
- 13) Тіл тас жарады, тас жармаса — бас жарады.
- 14) Жігіт болсаң — жеті елдің тілін біл, немесе жеті түрлі ғылым біл.
Қорытынды ой
Тәлім-тәрбие беретін ақыл сөз де, нақыл сөз де өте көп. Сондықтан үлкеннің әр сөзіне зер салып, әр сөздің астарына үңіле білу керек. Әсіресе тәрбиешінің, мұғалімнің айтқанын ұғып, қариялардың ақылын жадыңда сақтау — көрегендікке бастайды.