Мұқағали бір ғасырда бір келетін, қазақ поэзиясының алтын домбырасы дерліктей хас талант иесі
Мұқағали Мақатаевқа — 85 жыл
Бұл жазба — ақын мұрасын танытуға арналған тәрбие сағатының мазмұнын ықшамдап, жүйелеп беретін нұсқа.
Тақырыбы
«Мен өмірді жырлау үшін келгенмін»
Мақсаты
Оқушыларды Мұқағали өлеңдерімен тереңірек таныстырып, шығармашылығы туралы жан-жақты деректер арқылы танымдық көзқарасын қалыптастыру және шығармашылыққа жетелеу.
Тәрбиелік мәні
Поэзияны сүюге баулу, ақынның жырларын, дастандарын, әндерін дәріптеу арқылы отаншылдыққа, елін-ұлтын қадірлеуге тәрбиелеу.
Кіріспе сөз (жүргізушілер мәтіні)
1-жүргізуші
Қош келдіңіздер, өлеңсүйер, өнерсүйер қауым! Мұқағали Мақатаев — қазіргі қазақ поэзиясының классигі, ұлтымыздың ұлы ақыны.
2-жүргізуші
Бүгін біз ХХ ғасырдың арман-қиялы Алатау жаққа шарқ ұрған асқақ мұзарт шыңдарға қарай талмай самғаған ақиық ақын Мұқағали Мақатаевқа арналған «Мен өмірді жырлау үшін келгенмін» атты тәрбие сағатын бастаймыз.
Оқушы орындауы (өлең оқу)
- 1-оқушы: «Арыз жазып кетейін, Шырайлым»
Өмірбаяны мен қызмет жолы
Туған жері
Мұқағали Мақатаев Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Қарасаз ауылында дүниеге келген. Ақын өзінің шынайы таланты, сырға толы тұнық та мөлдір жырлары арқылы халық жүрегіне жол тапты. Мұқағали мұрасы бүгінде туған халқының қажетіне жарап, рухани азығына айналып отыр.
Райымбек бабамыздай киелі тұлғалар ғұмыр кешкен қасиетті мекеннің саф ауасын жұтып өскен Мұқағали туған жерін ерекше іңкәрлікпен жырлады.
Еңбекке ерте араласуы
Мұқағали еңбекке ерте араласып, ауылдық кеңестің хатшысы, «қызыл отаудың» меңгерушісі, комсомол комитетінің мүшесі, жеті жылдық мектептің мұғалімі болып қызмет атқарды.
Оқушы орындауы (өлең оқу)
- 2-оқушы: «Шыда, шыда»
- 3-оқушы: «Ей, өлең, арайлым»
Редакциялық және шығармашылық қызметі
Ақын Нарынқол аудандық «Советтік шекара» газетінде еңбек етіп, қаламгерлікке ден қояды. Кейін «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») басылымында, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында, «Жұлдыз» журналының редакциясында, Қазақстан Жазушылар одағында қызмет атқарды.
Оқушы орындауы
- 4-оқушы: «Фантазия»
Поэзиясының өзегі
Тақырыптық кеңдігі
Мұқағали өлеңдерін сүйіп оқымайтын, тыңдамайтын адам кемде-кем. Ақын қалам тартпаған тақырып аз: ананың мейірімі мен әкенің зары, жетім-жесірдің мұңы, ердің ерлігі, пәк махаббат, достық — бәрі де оның жырларында терең өрілген. Сонымен бірге ол өз халқының салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын қадір тұтқан ұлтжанды ақын болды.
Рухани әсері
Ақын айналасына ақ жауындай нұр сеуіп, тау суындай мөлдір сыр төкті. Оның жырлары оқырманмен бірге мұңаяды, бірге қуанады. Әр шумақтан шындық пен ақиқат үшін күрескен ақын жүрегінің үні естіледі.
Аз ғана ғұмыр кешсе де, артына өшпес мұра қалдырды. Ол өмірді сүйіп өтті.
Шығармалары (аталған жинақтар)
Оқушы орындауы
- 5-оқушы: «Барлығы да сендердікі»
Саз бен сөздің тоғысы
Әнге айналған өлеңдер
Мұқағалидың сазды лирикалық өлеңдері сазгерлерге үлкен әсер берген. Ақын жырларына көптеген әндер жазылды. Бұл — оның поэзиясындағы нәзіктік пен әуездің айғағы. Мұқағали жырлары жастардың жүрегіне де, ел жүрегіне де жылу беріп, жаңа сырларын қайта-қайта ашып отырады.
Орындаулар
- Ән: «Туған жер» (Аида)
- Хор: «Есіңе мені алғайсың»
Мәңгілік мұра туралы ой
Өлеңнің өлмейтіндігі
Мұқағали Мақатаевтың есімі қазақ баласына, жырсүйер қауымға әрдайым ыстық. Ақынның өзі айтқандай, оның өлең-жырлары өлген жоқ, ғасырдан ғасырға жалғаса береді.
Қарасаз, қара шалғын өлеңде өстім,
Жыр жазсам, оған жұртым елеңдестің.
Өлсе өлер, Мұқағали Мақатаев,
Өлтіре алмас, алайда өлеңді ешкім.
2-жүргізуші сөзі ретінде ұсынылады.
Оқушы орындауы
- 6-оқушы: «Керемет-ай» (Кирилл)
- 9-оқушы: «Сатқаным мен сатпаймын дінімді мен»
Көрініс
«Менің анкетам» (сахналық көрініс ретінде ұсынылады)
«МҰҚАҒАЛИ» — ұғымдық ашылым
Мұқағали есімін әр әрпі арқылы түсіндіру — оқушылардың есте сақтауына көмектесетін танымдық тәсіл.
М
Мұқағалидың азан шақырып қойған есімі — Мұхамедқали.
Ұ
Ұрпаққа ұлағатты, ұлан-ғайыр жырларын ақын аманат етті.
Қ
Қарасаз — Мұқағалидың туған жері (Алматы облысы, Райымбек ауданына қарасты ауыл).
А
«Аманат», «Аққудың қанатына жазылған жыр» кітаптарының авторы — Мұқағали Мақатаев.
Ғ
Ғасыр. Мұқағали — «Ғасыр ақыны»: өз оқырманын ғасырдан ғасырға тауып, мұрасын мәңгілікке қалдырған тұлға.
А
Асқар Оразақын — ақын, зерттеуші. Мұқағалидың шығармаларын зерттеп, 4 томдық жинағын құрастыруға үлес қосқан.
Л
Лашын — Мұқағалидың өмірлік жары. Шын аты — Ләсима Әзімжанова.
И
Имандылық. Ақын адамзатқа ең әуелі имандылық қажет екенін «Дүние жүзі мұсылмандарына хат» өлеңінде жырлайды.
Қорытынды
Қорытынды сөз
Абай атамыз:
Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге сия ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған?
Осы оймен сабақтастыра айтсақ, 45 жыл ғана қысқа ғұмыр кешсе де, халқына өшпес із қалдырған ғасыр ақыны Мұқағали жырларынан біз де сусындағандай болдық. Ақынның мол, таусылмас мұрасын бір күнде танып-біту мүмкін емес. Оның шығармалары ұрпақтан ұрпаққа тарап, жалғасын таба береді.
Тәрбие сағатының аяқталуы
Хантәңіріндей асқақ ақиық ақын Мұқағали Мақатаевқа арналған «Мен өмірді жырлау үшін келгенмін» атты сынып сағатымызды аяқтаймыз.
Дайындаған:
Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Жаңа-Қанай ауылы, Қанай орта мектебі КММ
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Сейтбеков Санжар Серікұлы