АТА ауылы
Сабақ туралы мәлімет
Қазақ тілі мұғалімі: Умарова Назгүл Сейпатталқызы. Тақырып: Дауыссыз дыбыстар және олардың түрлері.
Мақсаты
- Оқушылардың дауысты дыбыстар туралы білімін бекіту, дауыссыз дыбыстардың түрлерімен таныстыру және теорияны практикамен ұштастыру.
- Ойын элементтері арқылы тапқырлық пен ізденімпаздықты дамыту, дыбыстарды талдауда шапшаңдыққа үйрету.
- Ана тілін құрметтеуге тәрбиелеу, ұлы ғұламалардың өсиеттерін негізге ала отырып адамгершілік пен ізденіске баулу.
Сабақ форматы
- Сабақтың түрі
- Саяхат сабақ
- Сабақтың әдісі
- Сұрақ-жауап, сын тұрғысынан ойлау стратегиялары
- Көрнекіліктер
- Тірек сызбалар, семантикалық карта, кеспе қағаздар
- Пәнаралық байланыс
- Әдебиет, өзін-өзі тану
Сабақтың кезеңдері
- 1 Қызығушылықты ояту
- 2 Мағынаны ажырату
- 3 Ой толғаныс
Үй жұмысын сұрау және қайталау
Сабақ басында оқушылардың дауысты дыбыстар бойынша алдыңғы білімін пысықтау үшін сұрақ-жауап жұмысы жүргізіледі және семантикалық карта толтырылады.
Қайталау сұрақтары
- Дауысты дыбыстар қалай айтылады?
- Дауысты дыбыстар тілдің қатысына қарай қалай бөлінеді?
- Жақтың қатысына қарай қандай түрлері бар?
- Ерін мен езудің қатысына қарай қалай ажыратылады?
- Әріп пен дыбыстың айырмашылығы неде?
- Семантикалық картаны толтырып, нәтижесін тексеріңдер.
«Дыбыс хандығы» ертегісі арқылы түсіндіру
Ертеде, аспан мен жердің арасында, сонау Жайықтың жағасында Дыбыс хандығы болыпты. Бұл хандықты Фонетика деген хан басқарыпты. Хандықтың аумағы соншалық кең екен: ұшқан құстың қанатын да, жүрген аңның тұяғын да, адамның аяғын да талдыратын алып мекен болыпты.
Дауыстылар ұлысы
Дыбыстар қауымы Дауысты дыбыстар ұлысы және Дауыссыз дыбыстар ұлысы болып екіге бөлініпті. Дауыстылар ұлысын Дауысты ақсақал басқарыпты. Ол сөзге шешен, әнге ұста, жезтаңдай, күміс көмей, рухани мәдениеті зор қария екен.
Оның ұрпақтарының ішінде жат адамды көрсе шүйіркелесіп сөйлесіп кететін ашық да, бөтенді көргенде бұйығатын қысаң та болыпты.
Дауыссыздар ұлысы
Дауыссыздар ұлысын жасы жүзге таяған Дауыссыз қария басқарыпты. Одан жиырмадан астам ұрпақ тараған екен. Ақсақал туысынан тұйық, сөзге сараң болғандықтан, балалары да үнсіздеу болып ер жетіпті.
Мінез-құлық арқылы бейнелеу
- Қатубай, Кендірбай, Пернебек, Фазабек — мінезі қатты, қайсар, бірбеткей.
- Бәтібек, Вагонбай, Ғаламшарлар — жұмсақтау, орташа мінезді.
- Ризабек, Лазыбек, Нарбай, Меңбек — дауысы бар, бірақ шешен емес; дегенмен сөзден есе бермейді.
Ужан туралы шешім
Екі елдің ортасында «не анда жоқ, не мұнда жоқ» жүретін бір жан болыпты, аты — Ужан екен. Оның қылығына шыдамаған ақсақалдар мәселені Фонетика хандығына апарыпты.
Фонетиканың үкімі
«Дауыссыздармен тіркескенде дауыстылардың, дауыстылармен тіркескенде дауыссыздардың сөзін сөйлеп, екі рулы елдің арасын бітімгер болып жүр», — деп үкім шығарыпты.
Осы шешімді Дыбыс атаның ұрпақтары түгел қолдапты. Содан бері талай жылдар өтсе де, Дыбыс хандығының тұтастығы сақталып, іргелі ел болыпты.
Келесі аялдама
Енді, балалар, Дауысты ақсақал басқарған елді шолып шықтық. Келесі кезекте Дауыссыз қария басқаратын елге аялдап, дауыссыз дыбыстардың табиғатымен және түрлерімен танысамыз.
«Ата ауылы»: дауыссыз дыбыстар ережесі
Бұл аялдамада дауыссыз дыбыстардың жасалу жолы мен жіктелуі жүйеленіп беріледі.
Анықтама
Дауыссыз дыбыстарды айтқанда, өкпеден шыққан ауа сөйлеу мүшелеріне соқтығып, салдыр пайда болады. Сондықтан дауыссыз дыбыстарда үн болмайды немесе үн өте аз болады.
Жіктелуі
Дауыссыздар салдыр мен үннің қатысына қарай үш топқа бөлінеді:
- Қатаң
- Ұяң
- Үнді
Негізгі айырмашылық
- Қатаң дауыссыздар
- Салдырдан жасалған дауыссыз дыбыстар.
- Ұяң дауыссыздар
- Салдыр мен үннің қатысынан жасалады, бірақ салдыр басым болады.
- Үнді дауыссыздар
- Үн мен салдырдың қатысынан жасалады, бірақ үн басым болады.