Жуан сөздер
Қазақ тілі • 4-сынып
Сабақ түрі: ашық сабақ
Тақырып
Буын үндестігі (сингармонизм)
Сабақтың мақсаты
1) Білімділік
Оқушыларға буын үндестігі туралы жалпы түсінік беру, білімін кеңейту. Сөздердің жуан және жіңішке айтылу ерекшеліктеріне назар аударту.
2) Дамытушылық
Оқушының ойын жасырмай, нақты әрі дәл жеткізе білу дағдыларын дамыту.
3) Тәрбиелілік
Үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуге тәрбиелеу; бойына адамгершілік қасиеттерді сіңіру.
Күтілетін нәтиже
Оқушылар сөздердің айтылуы мен жазылу ерекшеліктерін меңгереді, буын үндестігі ережесін қолдана алады және сөздерді буынға бөлу дағдысын жетілдіреді.
Сабақтың әдістері
- Сұрақ–жауап
- Ой бөлісу
- Сөзжұмбақ шешу
Көрнекіліктер
- Плакаттар
- Суреттер
- Таратпа материалдар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Амандасу рәсімі: «Сәлеметсіздер ме, оқушылар?»
II. Өткенді қайталау
Өткен тақырып бойынша қысқа сұрақтар қойылып, оқушылардың жауаптары тыңдалады.
III. Жаңа тақырыпқа кіріспе
Қызығушылықты ояту үшін сұрақтар арқылы бұрынғы білім еске түсіріледі, пікір алмасу ұйымдастырылады.
Негізгі ұғым
Буын үндестігі (сингармонизм) — сөздің соңғы буынының жуан не жіңішке болуына қарай, қосымшалардың да бірыңғай жуан немесе бірыңғай жіңішке түрде жалғануы.
Ережені мысалмен дәлелдеу
Қазақ тілінде қосымшалар сөзге не бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке болып жалғанады.
Жуан қосымша жалғануы
- Жұмыс-шы-лар-ға
- Қуаныш-та-рың-ды
- Ақыл-ды-лық-қа
- Тарих-ты
- Цех-та
Жіңішке қосымша жалғануы
- Еңбек-ші-лер-ге
- Сүйін-іш-те-рің-ді
- Ес-ті-лік-ке
- Лагерь-ге
- Роль-дің, рөлім
Қорытынды: сөздің соңғы буынындағы дауысты дыбыс жуан болса — қосымша да жуан, жіңішке болса — қосымша да жіңішке жалғанады.
Буын түрлері
Қазақ тіліндегі буындар ашық, тұйық, бітеу болып бөлінеді.
Ашық буын
Дауысты дыбыспен аяқталады (берілген үлгі бойынша). Мысалдар: а-та, ә-ке.
Тұйық буын
Дауыстыдан басталып, дауыссыз дыбыспен аяқталады. Мысалдар: аң, ұлт.
Бітеу буын
Дауыссыздан басталып, дауыссызбен аяқталады. Мысалдар: тас, дәп-тер.
Оқулықпен жұмыс (тапсырмалар)
1-тапсырма
Көрсетілген жұрнақтарға түбір сөз қосып жаз.
—хана
—паз
—қой
—кер
2-тапсырма
Сөздерге қосымша жалғап жаз. Ережені еске түсір.
3-тапсырма
Апта күндерін айтылуына қарап, дұрыс жаз. Айтылуы мен жазылуындағы айырмашылықты байқа.
| Айтылуы | Жазылуы |
|---|---|
| дүйсембі | |
| сейсембі | |
| сәрсембі | |
| бейсембі | |
| жұма | |
| сембі | |
| жексембі |
4-тапсырма
Аралас буынды сөздерден құралған адам аттарын жаз. Мысал: Бегімбай, Есенбай.
5-тапсырма (шығармашылық жұмыс)
Ертегіні өз ойыңмен жалғастырып, аяқтап жаз. Қайсардың ақылдылығы мен білімділігі оның таңдауы арқылы көрінсін.
«Таңдау» ертегісі
Ерте, ерте, ертедегі ертегілер елінде бір саудагер базардағы халыққа: «Ақыл, білім, байлық, бақыт сатамын. Өте арзан. Алып, қарық болып қалыңыздар!» — деп жар салған екен.
Естіген халық дүрлігіп, бірі ақылға, екіншілері байлыққа кенелмекші болыпты. Ал тағы біреулері бақытты алмақшы болады. Солардың ішінде Қайсар деген бір бала өзінің таңдауы туралы былай деген екен:
V. Ой қозғау
Ребус шешу
Ребустың шешуі: достық.
«Достық» сөзін тақырып етіп алып, шағын әңгіме жаз.
VI. Жинақтау
Үлестірмелермен жұмыс арқылы ереже бекітіледі.
№1
Көп нүктенің орнына тиісті қосымшаны қойып жаз. Неліктен сол қосымшаны жалғағаныңды түсіндір.
Ақыл — жас..., асыл тас...
№2
Берілген сөздерді буынға бөліп жаз. Әр буындағы дауысты дыбыстың жуан не жіңішке екенін айт. Осы сөздерді қатыстырып сөйлем құра.
№3
Түбір сөздерге тиісті жалғауларды теріп жаз.
- құрылыс...
- аң...-шы
- көбелек...-дар
Оқушылардың кері байланысы
Оқушыларға сатылай кешенді талдау ұнағандықтан, олар төрт жолды өлең арнады:
Грамматика, бар сенің сан қызық жаңалығың,
Үйренуден біз жалықпай, талмаймыз.
Болсақ егер ең сауатты оқушы,
Ол да сенің арқаң деп біл.
Сатылай кешенді талдау (әріптік бағалау)
Оқушылар бұл ұғымды өздеріне бейімдеп, сөзжұмбақ түрінде шешім жасады:
С — саналы
К — келешегіміз
А — азамат
Е — ертеңіміз
Т — тәртіпті
Ш — шыныққан
Ы — ырысты
Е — елдің
Л — лайықты
Н — намысты
А — арманшыл
Д — достықты
Ә — әдепті
Й — инабатты
І — ізденгіш ұрпақпыз
Бұл жұмыс оқушылардың өзін бағалай алатынын, сондай-ақ үйірмеге қызығушылығы арта түсетінін көрсетті.
VII. Үй тапсырмасы
- Ережелерді жаттау.
- қалам, кітап, оқулық сөздерімен күрделі сөйлем құрастыру.
- Құрған сөйлемдерді сөйлем мүшелеріне және буын түрлеріне ажыратып талдау.
Қорытынды сұрақ
Қазақ тіліндегі сөздердің бірыңғай жуан немесе бірыңғай жіңішке болып келу себебі неде?
Жауап: түбір сөздің соңғы буынында жуан дауысты болса — қосымша да жуан, жіңішке дауысты болса — қосымша да жіңішке болып жалғанады.
VIII. Бағалау және мадақтау
Оқушылардың белсенділігі, тапсырмаларды орындау сапасы және жауаптарының дәлдігі бойынша бағалау жүргізіледі. Жетістіктері атап өтіліп, мадақтау сөздері айтылады.