Дәрілік өсімдіктерден дәрі жасау
Зерттеудегі көкейкесті мәселе
Бұл зерттеудің өзекті бағыты — Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығында өсетін дәрілік өсімдіктердің пайдасын тереңірек танып-білу және оларды қорғаудың маңызын ашып көрсету.
Мақсат
Марқакөл қорығындағы өсімдіктердің жалпы жағдайын сипаттау және олардың дәрілік, тұрмыстық, экологиялық құндылығын жүйелеу.
Міндеттер
- Марқакөл қорығы өсімдіктерінің қазіргі жағдайын зерттеу.
- Өсімдіктердің дәрілік маңызын тереңірек қарастыру.
- Өсімдіктердің адам өміріндегі пайдасын негізге ала отырып, оларды қорғау жолдарын ұсыну.
Әдістемелік негіз
Зерттеу жүргізу, бақылау және жинақталған деректерді салыстыра талдау.
Мәліметтер көздері
- Әдеби деректер мен анықтамалық материалдар.
- Ауыл ақсақалдарымен және жергілікті тұрғындармен сұхбат.
- Дәрілік өсімдіктерден өнім (дәрі) дайындау тәжірибесі.
Жұмыстың маңыздылығы
Өсімдіктердің адам денсаулығына тигізер пайдасын түсіндіру арқылы табиғатты қорғау мәдениетін күшейту және өсімдік ресурстарын сақтаудың қажеттілігін нақтылау.
Адамзаттың өсімдіктер дүниесіне әсері
Адам әрекеті өсімдіктерге әрі оң, әрі теріс ықпал етеді. Қазіргі кезде жер бетінен біржола жойылып кеткен өсімдіктердің нақты санын айту оңай емес, алайда көптеген деректер шамамен 30 мыңға жуық өсімдік түрі жойылғанын көрсетеді.
Деректер мен үрдістер
Қазақстандағы түр саны
~20 000
Тіркелген өсімдік түрлерінің жалпы шамасы.
Шабындықтағы үлесі
~60%
Түрлердің едәуір бөлігі шабындық жерлерде өседі.
Сирек кездесетін түрлер
~530
Қорғауды қажет ететін сирек түрлердің шамасы.
Өсу қарқынының төмендеуі
2 есеге дейін
Ластану мен антропогендік қысымның салдары.
Негізгі қауіп факторлары
- Өндірістік қалдықтардың жоғары уыттылығы өсімдіктердің қурауына әкелуі мүмкін.
- Түсті металлургия аймақтарында бидай өнімділігі 40–50%-ға, ақуыз мөлшері 25–35%-ға дейін төмендеуі ықтимал.
- Шабындықтар мен өзге аумақтардың қоқыс және өндірістік қалдықтармен ластануы.
- Гүлдерді жаппай жинау, табиғат аясында жүйесіз демалу және реттелмеген келушілер ағыны.
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының бағалы өсімдіктері
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы Шығыс Қазақстан облысында, Оңтүстік Алтайдың шығысында — Марқакөл қазаншұңқырында орналасқан. Қорық аумағы солтүстігінде Күршім, оңтүстігінде Азу жоталарының арасында жатқан Алтайға тән тектоникалық ойпатты қамтиды.
Географиялық тұрғыдан бұл өңір Оңтүстік Сібір таулары жүйесіне кіреді және Орта Азияның шөл және шөлейт аймақтарымен, қазақ даласымен әрі орманды даламен шекаралас орналасуына байланысты өсімдік әлемі айрықша алуан түрлі.
Өсімдіктер алуандығы
- Қорықта 1000-нан аса жоғары сатылы өсімдік бар.
- Оның ішінде 12 түрлі ағаш және 22 түрлі бұта кездеседі.
- Марқакөлде су және су маңы өсімдіктері кең таралған; жоғары су өсімдіктерінің 30 түрі белгілі.
Көл жағалауы бойындағы өсімдіктер
Көл жағасын бойлай қошқыл айрауық, қамыс тәрізді субидайық, торсылдақ және қияқөлең өседі.
Таяз сулардағы өсімдіктер
Таяз суларда өзен қырықбуыны, май қоға, жүзгіш жебежапырақ, келтебес, кәдімгі утамыр, үшқұлақ, кіші балдыршөп кездеседі.
Маусымдық көрініс
Шөптесін өсімдіктер арасында көпжылдық түрлер басым. Маусым–тамыз айларында көл бетінде қызғылт түсті гүлдерімен көз тартатын қосмекенді таран жиі байқалады.
Бағалы өсімдіктердің қолданылу бағыттары
Марқакөлдің өсімдік жамылғысында адам қажетіне жарайтын құнды түрлер көп. Төменде олардың негізгі қолданылу бағыттары мен мысалдары берілді.
Дәрілік және дәрумендік
- Дәрілік: қызғылт семізот, маралтүбір, шұғылық, шілтер жапырақты шайқурай.
- Дәрумендік: қарақат (қара және қою қара қошқыл), алтай ұшқаты.
- Эфир майлы: кермек жусан.
- Улы түрлер: тасжапырақ күймесгүл (сақтықты қажет етеді).
Шикізат, тұрмыстық және техникалық қолданылуы
- Талшықтық: қосүйлі қалақай.
- Тері илеу: кәдімгі қымыздық, тікенді итмұрын.
- Инсектицидтік: шыралжын жусан.
- Желім алу: Алтай шырышы; шайыр алу: сібір қарағайы.
- Крахмал алу: май қоға; бояу: ат қымыздық.
- Сабын өндірісі: дәрілік сабыншөп.
- Құрылыс және отын: сібір қарағайы, сібір шыршасы, сібір самырсыны, қотыр қайың, қаракөк тал.
Сәндік және қолөнер
- Сәндік: ала күлтелі қызғалдақ, бұйра лалагүл, биік тегеурінгүл, Алтай күнгелдісі.
- Сәндік бұйымдар: қара өлеңшөп, сабау тал.
- Арамшөптік түрлердің мысалдары: терістік тасшыгүл, Еділ қоңыраугүлі, сібір теңгежапырағы.
Тағамдық, жем-шөптік және балды
- Тағамдық: алтай жуасы, алтай рауғашы.
- Жем-шөптік: еркек суоты, айрауық.
- Бал-шырыны мол: кәдімгі топырақбас, шегіршін лабазнигі.
Су және су маңы өсімдіктерінің экожүйелік рөлі
Марқакөл көлінің гидрологиясында және су жануарларының тіршілігінде су және су маңы өсімдіктерінің маңызы ерекше: олар жағалау белдеуін бекітеді, мекен ету ортасын қалыптастырады және табиғи тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді.