Қазақ тілінің төл технологиясы сатылай кешенді талдау арқылы фонетикадан алған теориялық білімдерін қайталау
Сатылай кешенді талдау — қазақ тілінің төл технологиясы
Ғалым Н. Оразахынова «Сатылай кешенді талдау технологиясының ғылыми-әдістемелік негіздері» атты еңбегінде бұл технологиямен жұмыс жүргізудің жолдарын нақты көрсетеді. Еңбекте мұғалімдерге сабақ үдерісіне қажет бағдарлама үлгілері, түрлі сабақ нұсқалары, ауызша командалық олимпиада тапсырмалары және тест түрлері ұсынылған. Қысқасы, бұл кітап — ізденімпаз мамандарға арналған құнды әдістемелік көмекші құрал.
Тәжірибеден: технологияны сабақта қолдану
Ізденімпаз маман ретінде аталған технологияны 2005–2006 оқу жылынан бастап, ғалым еңбегін басшылыққа алып сабақ үдерісінде жүйелі қолдана бастадым. Ең алдымен 5-сыныптарда тіл білімінің фонетика саласы бойынша дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме беруді және фонологиялық талдау жасаудың жолдарын үйреттім.
2007–2008 оқу жылында 10–11-сынып оқушыларының таңдау және қолданбалы курстарында қосымша білім беру педагогы ретінде тіл білімінің күрделі категорияларын кешенді талдау арқылы меңгертуді қолға алдым.
10 деңгей: жүйелілік пен жауапкершілік
Сатылай кешенді талдау технологиясы оқушы сауаттылығын арттыруға және зерттеу жүргізе алатын тұлға қалыптастыруға бағытталған 10 деңгейден тұрады. Деңгейлік ұстанымдар оқушының жауапкершілігін айқын күшейтіп, тапсырманы мақсатты түрде орындауға жетелейді.
- 1 Толық жазылым бойынша тілдік бірліктерге сатылай кешенді талдау жасау.
- 2 Қысқаша жазылым бойынша сатылай кешенді талдау жасау.
- 3 Жазылымды ықшамдау принципімен өрнектеу.
- 4 Айтылым бойынша ауызша толық талдау.
- 5 Тілдік бірліктерді символдар арқылы ықшамдап өрнектеу.
- 6 Диалог арқылы талдау.
- 7 Жат жазу.
- 8 Уақытқа талдау: өте жылдам — 3 минутта, жылдам — 5 минутта, баяу — 7 минутта.
- 9 Компьютерлік талдау.
- 10 Ашық тест және шығармашылық жұмыс.
Нәтиже көрсеткіштері
- Жүйелі деңгейлік жұмыстардың нәтижесінде қабілеті жоғары оқушылар олимпиадалар мен ғылыми жобаларда I, II, III орындарға ие болды.
- 2009–2010 оқу жылындағы ҰБТ-да қазақ тілінен 20 оқушының 10-ы 22–23 балл, 6-уы 25 балл жинады.
- 2008–2009 оқу жылында қабылданған сынып 2012–2013 жылы 9-деңгейге жетті.
Тәжірибе бұл технологияның мұғалімнен де, оқушыдан да терең сауаттылық пен тұрақты еңбекті талап ететінін көрсетті. Дәстүрлі оқытуда тіл білімі фонетикадан басталатыны белгілі, сатылай кешенді талдау да осы сабақтастықты сақтайды. Сондықтан бұл тәсілді қазақ тілінің төл технологиясы деп бағалауға толық негіз бар.
5-сыныпқа арналған сабақ үлгісі
Тақырыбы
Фонетикадан өткенді қайталау.
Сабақ түрі
Қайталау, жинақтау сабағы.
Әдіс-тәсілдер
Тілдік талдау, тест жұмыстары, ойын элементтері.
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта материалдары, үлестірмелі қағаздар, ұялы телефондар.
Пәнаралық байланыс
Математика, әдебиет.
Сабақ мақсаты
- Білімділік: сатылай кешенді талдау арқылы фонетикадан алған теориялық білімді қайталау, ауызша және жазбаша талдау жасап, білімді бекіту.
- Дамытушылық: тіл байлығын ауызша және жазбаша дамыту, ойлау қабілеті мен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
- Тәрбиелік: жинақылыққа, ұқыптылыққа баулу; ана тілін құрметтеуге, ұлы тұлғалардың өсиеттері арқылы адамгершілікке тәрбиелеу.
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, сабақ жабдықтарын тексеру, оқушылардың назарын сабаққа аудару.
2) Негізгі бөлім — 1-тапсырма: диалог арқылы талдау
Тапсырма «Телефон ойыны» арқылы орындалады. Жүргізуші: Қожабекова Айнұр. «Отқа күйгеннен де, ұятқа күйген жаман» мақалындағы «отқа» сөзіне фонологиялық талдау жасалады.
Эльдар, сәлеметсің бе? Мен үй тапсырмасын орындап отыр едім. Көмек бересің бе?
Иә, көмектесемін.
Сұрақ: «Отқа» сөзі қандай буынды сөз?
Жауап: Айтылуы мен жазылуына қарай жуан буынды сөз.
Неге?
Сөз құрамындағы дауысты дыбыстар жуан дауыстылар.
Сұрақ: Бұл сөзде қанша буын бар?
Екі буын: от-қа.
Неге?
Сөз құрамында екі дауысты дыбыс бар.
Талдау: «От» буыны қандай?
Тұйық буын.
Неге?
Дауыстыдан басталып, дауыссызға аяқталады.
Талдау: «Қа» буыны қандай?
Ашық буын.
Неге?
Дауыссыздан басталып, дауыстыға аяқталады.
Сұрақ: Сөз қалай тасымалданады?
Буын жігіне сай бір түрде: от-қа.
Сұрақ: Екпін қай дыбысқа түседі?
Қосымша жалғанған сайын екпін соңғы буынға ығысады, сондықтан «қа» буынындағы а дыбысына түседі.
Қорытынды: Буын үндестігі бар ма?
Бар. Түбірі жуан болғандықтан қосымшаның жуан нұсқасы -қа жалғанады (жіңішке -ке алынбайды).
Қорытынды: Дыбыс үндестігі (ілгерінді ықпал) бар ма?
Бар. Түбірдің соңғы дыбысы т қатаң болғандықтан қосымша қ қатаңнан басталады (ұяң -ға алынбайды).
Рахмет, сау бол.
Сау бол.
3) 2-тапсырма: қысқаша жазылым бойынша талдау
«Сұлу», «гүлдер» сөздеріне қысқаша жазылым бойынша фонологиялық талдау жасалады.
1) Жуан/жіңішке: …
2) Буынға бөлу: сұ-лу / гүл-дер
3) Буын түрлері: …
4) Тасымал: …
5) Үндестік: …
6) Дыбыс сәйкестігі: …4) 3-тапсырма: сергіту сәті
Ш. Құдайбердіұлының «Адамдық борышың» ой-толғауымен байланысты қысқа сергіту тапсырмасы орындалады.
«Кім жылдам?» — «дүниежүзілік» сөзінен бірнеше лексикалық мағынасы бар сөздер шығару.
5) 4-тапсырма: дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме
«Астана» сөзіндегі дыбыстарға математикалық тәсілмен дыбыстық мінездеме беріледі.
6) 5-тапсырма: тест жұмысы
Тақырыпты бекіту мақсатында тест тапсырмалары орындалады.
Қорытынды бөлім
Сабақты бекіту
«Нені үйрендім?» рефлексиясы.
Бағалау
Деңгейлік және тапсырмалық бағалау.
Үй тапсырмасы
«Өнеге» сөзіне математикалық тәсілмен дыбыстық мінездеме беру.
Технологияның сабақтағы ықпалы
- Бір сабақ үдерісінде тарау бойынша берілген білім толық қайталанып, жинақталып, қорытындыланады.
- Бүкіл сыныптың белсенді қатысуы қамтамасыз етіледі.
- Оқушының ізденісі артып, әдебиет, сөздік, анықтама және мерзімді басылымдармен өздігінен жұмыс істеу дағдысы қалыптасады.
- Сұраққа қысқа әрі нақты жауап беру дағдысы дамып, көпсөзділік азаяды.
- Ынтымақтаса жұмыс істеу мәдениеті күшейеді.
- Шығармашылық қабілет артып, оқушы шығармашылықпен жұмыс істеуге дағдыланады.
Қорыта айтқанда, сатылай кешенді талдау технологиясы — жүйелі құрылымы арқылы оқу әрекетін нақты ұйымдастыратын, сауаттылықты арттырып, оқушыны талдауға, дәлелдеуге және өз бетінше ізденуге жетелейтін тиімді әдістемелік бағыт.