Қазақша рефераттар

Есік - төрт түліктің атасын ата

Киіз үй: көшпелі өмірдің ақылды сәулеті

Киіз үй — көптеген көшпелі халықтардың негізгі баспанасы болған. Қазақ халқы сан мыңдаған жылдар бойы киіз үйді өзіне тән төл үйі ретінде пайдаланып келеді. Мал шаруашылығымен айналысып, көшпелі өмір салтын ұстанған жұрт үшін киіз үй — жеңіл, ықшам, қолайлы баспана.

Ең таңғаларлығы — оны шамамен жарты сағатта жығып, дәл сондай уақытта қайта тігуге болады. Сондықтан киіз үй табиғатпен етене өмір сүрген халықтың тұрмысына, көшу-қону ырғағына дәл келетін ерекше құрылыс үлгісі саналады.

Жұмбақ

Тіреусіз күмбез,
Сылақсыз қабырға,
Тұтқасыз есік,
Іргетассыз ғимарат.

Жауабы: Киіз үй

Құралдар

  • Киіз үй макеті
  • Сандық макеті
  • Өрнекті сырмақ
  • Суреттер
  • Слайд

Мақсат

Танымдық

Оқушыларды киіз үй сүйегімен және киіз үй жиһаздарымен таныстыру, кеңірек мәлімет беру.

Тәрбиелік

Ұлттық мұраны сақтауға, қадірлеуге тәрбиелеу.

Дамытушылық

Дүниетанымды кеңейту, сөздік қорды байыту.

Киіз үйдің түрлері мен атаулары

Тұтыну қажетіне қарай киіз үй бірнеше түрге бөлінеді. Киіз үйдің қанаты үш қанаттан бастап, он екі, он сегіз, тіпті отыз қанатқа дейін жететін үлгілері болған.

Сыртқы көрінісі, сәулеті мен көлеміне қарай киіз үйді ақ үй, боз үй, қоңыр үй және басқа да атаулармен атайды.

Киіз үйдің негізгі жабдықтары

1) Сүйегі (ағаштан жасалатын бөліктер)

Киіз үй сүйегі қайың, мойыл, сәмбі тал, қарағай сияқты ағаштардан жасалады. Негізгі бөліктері:

  • Кереге
  • Уық
  • Шаңырақ
  • Маңдайша
  • Табалдырық
  • Жақтау (таяныш)
  • Сықырлауық

2) Киіздері (жүннен жасалатын жапқыштар)

Киіз жабдықтары көбіне қойдың күзем жүнінен басылады. Негізгі түрлері:

  • Туырлық
  • Үзік
  • Түңлік
  • Киіз есік
  • Уыққап
  • Дөдеге

3) Бау-шу (бекітуге арналған жіптер)

Бау-шу қой, түйе жүнінен және жылқы қылынан есіліп, тоқылады. Қызметі — киіз үйді берік байлау, тарту, бекіту.

  • Арқан
  • Бас бау
  • Аяқ бау
  • Уық бау
  • Түңлік бау
  • Құр, терме
  • Басқұр
  • Жел бау

4) Ши (қаптау және сәндік қызмет)

Киіз үйдің ішіне және тыс жағына тұтылатын ши — әрі сән, әрі жылу-суықтан қорғауға көмектесетін бұйым.

  • Шым ши
  • Ораулы ши
  • Кілем ши
  • Алаша ши
  • Ақ ши

Киіз үй жиһаздары: тұрмыс пен тәртіптің айнасы

Киіз үй ішіндегі жиһаздардың әрқайсысы белгілі бір қызмет атқарады: сақтау, жинақтау, ілу, орналастыру, тағам мен ыдысты реттеу. Негізгі жиһаздарға абажа, абдыра, ағаш төсек, адалбақан, асадал, бөгіре, жағылан, жозы, жүкаяқ, кебеже, сандық жатады.

Адалбақан

Адалбақан — тұрмыстағы тазалық пен жинақылықтың кепілі. Оған киім-кешек пен жеңіл бұйымдарды іледі. Киіз үй тіккенде шаңырақты көтеріп тұруға да уақытша қызмет етеді.

Сандық

Сандық — қазақ тұрмысындағы ең кең тараған сақтау жиһазы. Сандыққа киім-кешек, құнды заттар, тұрмыстық бұйымдар салынады. Сандық бейнелі жиһаздар абажа, әбдіре, сандық, қобдиша болып жіктеледі.

Жүкаяқ

Жүкаяқ — жиналған жүктің немесе сандықтың астына қойылатын ағаш тұғыр. Ол үй ішіндегі затты реттеп, ылғалдан қорғауға көмектеседі.

Кебеже

Кебеже — бидай, арпа, тары, күріш секілді дәнді дақылдар мен өзге де азық-түлікті сақтауға арналған арнайы ыдыс-сандық.

Асадал

Асадал атауы «асың адал болсын» деген тілекпен байланысты. Онда ыдыс-аяқ сақталып, реттеледі; тазалық пен тәртіпке ерекше мән берілген.

Тәжірибелік бөлім: киіз үйді құру және сұрақтар

Оқушылар киіз үй макетіне арналған бөліктер арқылы киіз үйді құрады. Бөліктер қағазға түсірілген суреттерден тұрады. Әр бөліктің үстінде сұрақ беріледі, сол сұраққа шыққан оқушы жауап береді.

Кереге (1)

Достық туралы 5 мақал айт.

Кереге (2)

Еңбек туралы 5 мақал айт.

Кереге (3)

Отан туралы 5 мақал айт.

Шаңырақ

Мемлекеттік рәміздерді ата.

Уық

Үш жүздің билерін ата.

Есік

Төрт түліктің пірлерін ата.

Ши

Қазақ батырларын ата.

Туырлық

Білім туралы мақал айт.

Киіз есік

Еңбек туралы мақал айт.

Түңлік

Апта күндерінің қазақша атауын айт.

Өлең арқылы бейнеленген киіз үй

Киіз үй

Киіз үй дөп-дөңгелек, Жыққан кезде — он бөлек. Тіккен кезде топ етіп, Қона қалар дөңге кеп. Көшіп-қонып үнемі, Көк жайлауда жүреді. Самал соқса аңқылдап, Желге іргесін түреді. Сан ғасырлар аралап, Таныс болған бар алап. Саяхатшы бір өзі, Қой айдаған қоралап. Саяхатты сүйемін, Өркешінде түйенің! Деп жырланған бұл үйге Бүгін өзім иемін.

Шаңырақ

Көтерілсе шаңырақ, Ақ бақанды астына ап. Жатқан уық жамырап, Бірігеді бас құрап. Ата-баба тілеген Қалмасын деп қаңырап. Төбесі көк тіреген — Осы қара шаңырақ!

Кереге

Ыңғайлы жоқ өзіндей, Торкөз дәптер көзіндей, Тез жиналар қаласаң, Керілгенде қарасаң. Секілді алып парақтар, Керегелер ұнайды. Жалғаса кеп қанаттар, Киіз үйді құрайды. Киіз үйдің сұлбасы Қиысады не қилы. Уықтардың бір басы Керегеге бекиді.

Уық

Дегеніміз — уықтар, Имек басты сырықтар. Шаңырақты уысқа ап, Тұрады ылғи нық ұстап.

Үзік пен бақан

Киіз үй — бір қызығы, Салады еске атаны: Ақ шапаны — үзігі, Ақ таяғы — бақаны.

Түңлік

Киіз үйдің арайлы Терезесі — түңлік. Ашық тұрса қарайды, Түнде жұлдыз үңіліп. Түңлікті ашқанда, «Құтылдым!» — деп қуанып, Түтін ұшар аспанға Шуда құсап шұбалып. Қайырылып, түріліп, Тұрады оның бір басы. Бір жағынан түңлік — Киіз үйдің мұржасы.

Белдеу

Киіз үйдің белбеуі — Беліндегі белдеуі. Болсын күндіз, түн мейлі, Босатуды білмейді. Тіресердей дәуіңмен, Күресердей дәуіңмен. Қашан ауыл көшкенше, Біреу келіп шешкенше, Тұрғаны тас түйін боп: «Келіп қалар құйын!» — деп.

Қорытынды

Киіз үй — тек баспана емес, көшпелі өркениеттің тәжірибесінен туған тұтас мәдени жүйе. Оның сүйегі, киіздері, бау-шуы мен шиі өзара үйлесіп, ал ішкі жиһаздары тәртіп пен тұрмысқа икемділікті көрсетеді. Сабақ соңында оқушылар бүгінгі білгендерін «киіз үй» топтамасына жинақтап жазады.