Ауа тіршілік көзі
Ауаның маңызы және ауаны ластанудан сақтау
Ауа — көзге көрінбейтін, бірақ күн сайын сезілетін тіршілік негізі. Ол адамға да, жануарға да, өсімдікке де бірдей қажет. Ауа болмаса, өмір де болмайды.
Сабақтың мақсаты
- Ауаның тіршілік үшін маңызын ғылыми тұрғыдан дәлелдеу; ауаның серпімділік және сығымдалу қасиеттерін тәжірибе арқылы көрсету.
- Ауа ластануының негізгі көздерін танып, ластанудың алдын алу туралы бастапқы көзқарас қалыптастыру.
- Оқушылардың экологиялық сауаттылығын арттыру, сөйлеу мәдениетін, ой-өрісін және шығармашылық қабілетін дамыту.
- Табиғатты сүюге, оны қорғауға тәрбиелеу.
Көрінбейтін «сиқыршы»: ауаны қалай сеземіз?
Жер бетінде көзге көрінбейтін, бірақ әрекетін күн сайын байқататын «сиқыршы» бар: есікті тарс жаптырады, терезені ашып жібереді, ағаш бұтағын тербетеді, кейде тіпті бас киімді жұлып әкетеді. Біз оны көрмейміз, бірақ әсерін сеземіз. Ол — ауа.
Ой шақыру
- Көзіңді жұмып, бетіңе соққан лепті сез: бұл — ауа қозғалысы.
- Ауаны көрмесек те, оның салқындығын, қысымын, қозғалысын байқаймыз.
Қысқа тәжірибе
Бір сәт мұрынды қысып, тынысты тоқтатып көр. Ұзақ шыдау мүмкін емес — бұл ауаның өмір үшін қаншалықты қажет екенін дәлелдейді.
Тәжірибелер арқылы дәлел: ауа бар және ол «жұмыс істейді»
Ауа — бос кеңістік емес. Ол кез келген ортада кездеседі, орын алады, сығылады және серпіледі. Төмендегі тәжірибелер осыны нақты көрсетеді.
1) Қант пен су: көпіршіктер нені білдіреді?
Бір стақан суға қант салғанда, су бетіне ауа көпіршіктері көтеріледі. Бұл — қанттың түйіршіктерінің арасында да ауа бар екенін көрсетеді: көптеген заттың құрамында ұсақ қуыстар мен ауа болады.
2) Төңкерілген стақан: су неге кірмейді?
Шыны ыдысқа су құйып, бос стақанды төңкеріп батырғанда, стақанның ішіне су бірден кірмейді. Себебі стақан ішінде ауа бар, ол орын алып, суды өткізбей тұрады.
3) Доп: сығымдалу және серпіліс
Доптың екі бүйірін қысып көрсең, ішке қарай майысады, жіберсең қайта қалпына келеді. Бұл — доп ішіндегі ауаның сығылатынын және серпілетінін дәлелдейді.
4) Екі қабат әйнек: жылуды сақтау
Терезеге екі қабат әйнек қойылады. Екі әйнектің арасындағы ауа жылуды сыртқа нашар өткізеді, сондықтан үй іші жылырақ сақталады.
5) Тон мен қолғап: түк арасындағы ауа
Қыста тері тон, жүн қолғап киеміз, өйткені олардың талшықтары мен түгінің арасында ауа жиналып, дене жылуын ұстап тұрады.
6) Майшам: жану үшін ауа қажет
Майшамды жағып, бірін стақанмен, екіншісін банкамен жауып, үшіншісін ашық қалдырсаң, жабылғандары ертерек сөнеді. Себебі жану үшін ауа (оттегі) қажет.
Ауаның негізгі қасиеттері
Сезім мүшелерімен байқалатын белгілер
- Дәмсіз
- Иіссіз
- Түссіз
- Көзге көрінбейді
Физикалық қасиеттері мен қызметі
- Сығылады
- Серпіледі
- Жылуды сақтауға көмектеседі
- Жануды қолдайды
Ауа — тіршілік көзі
Ауасыз адам да, жануар да, өсімдік те тіршілік ете алмайды. Ауа бізді табиғи қауіптерден де қорғайды: күн сәулесін жан-жаққа таратып, жер бетін күйдіріп жіберуден сақтайды.
Полиглот (сөздік)
- Ауа
- воздух — air
- Күн
- солнце — sun
- Жер
- земля — earth
Терминдер
Акваланг — су астында жүзетін адамның тыныс алуы үшін ішіне ауа толтырылған арнайы аппарат.
Батискаф — терең мұхиттардағы су астын зерттеуге арналған арнаулы аппарат.
Ауаның ластану көздері: табиғи және адам әрекетінен
Адам жақсы өмір сүру үшін зауыт, фабрика, түрлі құрылыстар салады. Алайда тазалық ережелері сақталмаса, ауа ластанып, адамның денсаулығына зиян келтіреді. Ластану кейде табиғи жолмен де болады.
Табиғи жолмен ластану
- Жанартаудың атқылауы
- Шаң-тозаң
- Улы табиғи газдар
- Орманның өртенуі
- Өсімдік пен жануар қалдықтарының шіруі
Адам әрекетінен ластану
- Жылу электр станцияларының түтіні
- Мұнай өңдеу өндірісі
- Металл өндіру және өңдеу
- Көлік құралдарының шығарындылары
- Лас су қалдықтары, күл-қоқыс
Экологиялық аймақ туралы
Ауасы қатты ластанған жерлер экологиялық аймаққа жатады. Мұндай өңірлерде денсаулыққа, табиғатқа және шаруашылыққа әсер ететін экологиялық мәселелер жиілейді.
Ауаны ластанудан қалай қорғаймыз?
Өзіңнен басталатын қарапайым әрекеттер
- Қоқысты өртемеу, күл-қоқысты бейберекет тастамау.
- Ағаш отырғызу, жасыл желекті көбейту.
- Көлікті мүмкін болса аз пайдаланып, жаяу жүру немесе қоғамдық көлікке міну.
- Таза жерде серуендеп, спортпен айналысу арқылы денсаулықты нығайту.
Ойлануға сұрақтар
Жер бетіндегі тіршілік үшін ауаның маңызы қандай?
Табиғи ластану мен адам әрекетінен болатын ластанудың айырмасы неде?
Ауаны қорғау үшін сен қандай үлес қоса аласың?
Қорытынды ой
Ауа — өмір тынысы. Тыныс алу тоқтаса, өмір де тоқтайды. Айналамызда жасыл өсімдік көбейген сайын, ауа да тазара түседі. Таза ауада көбірек болып, белсенді қозғалыс жасаған адам денсаулығын нығайтады.
Өлең жолдары
Тіршілікте не дейсің ғой ең қымбат?
Тіршілікте адам қымбат, сен қымбат.
Ал адамға ауа қымбат бәрінен,
Ауа қымбат, алатын дем қымбат.
Үй тапсырмасы
- Мәтінді оқу.
- Түсінгеніңді қысқаша мазмұндап айту.
- Өз үлесің ретінде ауаны қорғауға арналған 3 нақты әрекет жоспарын жазу.