Қазақша рефераттар

Жылқының түстерін ата

Сабақ түрі: жарыс сабақ Тақырып: «Ер қанаты — ат»

Сабақтың мақсаты

Оқушыларды жарыстыра отырып, жылқы туралы түсініктерін кеңейту; ат баптау және бәйге дәстүрі туралы мағлұмат беру, ұлттық құндылықтарға қызығушылығын арттыру.

Көрнекіліктер

  • Интербелсенді тақтадағы слайдтар
  • Ат әбзелдері
  • Бейнеролик

Кіріспе: жылқының қазақ мәдениетіндегі орны

Қазақстанның барлық аймақтарынан табылатын арий, сақ, ғұн дәуірлерінің ескерткіштері (б.з.б. I мыңжылдық — б.з. II ғ.) ежелгі Қазақстанда жылқының тек қолға үйретіліп қана қоймай, ерекше қастерленгенін, әдет-ғұрыптық рәсімдердің ажырамас бөлігіне айналғанын көрсетеді.

Негізгі ой

Жылқы — көшпелі өркениеттің тірегі, тұрмыс, салт-дәстүр және спорт мәдениетінің өзегіне айналған жануар.

Жылқының сыртқы ерекшеліктері

  • Басы: созылыңқы, сәл арықтау; көздері үлкен әрі өткір.
  • Танауы мен құлағы: танауы кең, құлағы сүйір, ширақ қимылды.
  • Жалы мен мойны: жалы ұзын, мойны ұзын әрі бұлшықетті.
  • Дене бітімі: денесі жұмыр, құйрығы түбірінен басталатын ұзын қылдардан тұрады.
  • Аяқтары: биік, сымбатты, жуандығы орташа.
  • Биіктігі мен салмағы: шоқтығына дейін 50–185 см, салмағы 60–1500 кг.

Биологиялық-тәжірибелік деректер

  • Тұяқ құрылысы: ең қатты дамыған ортаңғы саусақтың басын ғана қаптайды, дене салмағы негізінен соған түседі.
  • Ас қорыту жүйесі: асқазаны қарапайым, өт қабы болмайды, бүйені (соқыр ішек бөлігі) жақсы дамыған.
  • Сезім мүшелері: естуі ең жақсы дамыған, кейін көруі, одан соң иіс сезуі.
  • Ақыл-қабілеті: миы салыстырмалы кіші болғанымен, үйренгіштігі мен бейімделуі жоғары.
  • Мінез-құлқы: әдетте бір айғыр бастайтын бірнеше биеден тұратын үйірге топтасады; жылдам әрі сақ.

Жылқы түстері

Жылқы түсі негізгі үш топқа бөлінеді: қылаң, баран, ала. Алыстан қарағанда денесіндегі бозғыл түк басым болса — қылаң, қошқыл түстер басым болса — баран тобына жатады.

Қылаң

Ақбоз, боз, бурыл, теңбіл, құбақан, сары, құла, құла жирен, шабдар, көк, сұр, құлагер, қызыл, нарқызыл және т.б.

Баран

Торы, қара, қаракөк, қарасұр, қоңыр, жирен, күрең және т.б.

Ала

Сарыала, сұрала, көкала, керала, қарала, қоңырала, күреңала және т.б.

Сирек және аралас түстер

Сирек кездесетін түстерге шұбар, бозшұбар, көкшұбар, қарашұбар және т.б. жатады.

Будандар туралы қысқаша

  • Қашыр: жылқы мен есектің буданы.
  • Қарта қашыр (лошак): будан түрлерінің бірі.
  • Құланоид: құлан мен жылқының буданы.
  • Зеброид: зебра мен жылқының буданы.

Қазақы жылқы (жабы)

Қазақстанда ерте кезден өсірілетін қолтұқымның бірі — қазақы жылқы. Оның негізгі тобы жабы деп аталады. Бұл тұқым көлік малы ретінде де, еті мен сүті үшін де өсіріледі.

  • Дене бітімі шымыр, қатаң ауа райына төзімді.
  • Жыл бойы жайылымда жүре береді, жемшөп талғамайды, тез қоңданады.
  • Салт мінуге қолайлы.

Негізгі өлшемдері

Шоқтығына дейін
шамамен 145 см
Тұрқы
шамамен 150 см
Салмағы
460–470 кг

Жайылымда семіртілген жағдайда 230–250 кг таза ет алуға болады. Жабы жылқылары Атырау, Ақтөбе, Қарағанды, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан, Ақмола аймақтарында өсіріледі.

Адай жылқысы

Адай жылқысы — Қазақстанның батыс аймақтарында ертеден өсіріліп келе жатқан қолтұқым. Жергілікті халық оны «дала көркі» деп ерекше дәріптеп, көбіне салт мініс көлігі ретінде пайдаланған.

Топтарға бөлу

  • I топ: Жүйрік
  • II топ: Арғымақ
  • III топ: Тұлпар
  • IV топ: Сәйгүлік

Жарыс тапсырмалары

Сабақ жарыс формасында өткізіледі: топтарға тапсырмалар беріліп, дұрыс жауаптар ұпаймен бағаланады.

I бөлім: Тай жарыс

Шабандоздар 5–7 жаста болуы керек. Бұл бәйге түрі шілдехана, келін түсіру тойларында жиі өткізілген. Мәре мен сөренің арақашықтығы 500–2000 м.

Тай бәйгеден озғандарға жүлде ретінде лақ, қозы немесе ойыншықтар беріледі. Тай бәйге балаларды шабандоздыққа баулиды.

Бағалау

Сәйкестендіру кестесі: әр дұрыс жауап — 1 ұпай.

Тұлға Жылқы аты
Кендебай Керқұла
Ер Төстік Шалқұйрық
Ақан сері Құлагер
Қобыланды Тайбурыл
Ер Тарғын Тарлан
Алпамыс Байшұбар
Қамбар Қарақасқа
Исатай Ақтабан

II бөлім: Құнан бәйге

Құнан бәйге — қазақтың ұлттық ат спорты түрлерінің бірі. Бұл — қысқа қашықтықтарға 3 жасқа дейінгі құнандармен балалардың жарысуы.

Қазақта тай жарыс (2 жасқа дейін) және дөнен бәйге (4 жасқа дейін) сияқты атшабыс түрлері де бар. Қашықтықтары әртүрлі болады. Үш жастағы құнандардың жасын төрешілер алқасы тісіне қарап анықтайды.

Бағалау

Әр сұраққа — 2 ұпай.

I топ: Жүйрік Сұрақтарды ашу
  1. Жылқының пірі кім?
  2. Жылқыны жасына қарай қалай атайды?
  3. Ашамайға мінгізу дегеніміз не?
  4. «Ат сұраған — қорлық емес, …» (жалғасын тап).
II топ: Арғымақ Сұрақтарды ашу
  1. Жылқының түстерін ата.
  2. Қазіргі Маңғыстау жүйріктерін ата.
  3. Жеті қазынаға нелер жатады?
  4. «Болар бала бесікте бұлқынар, …» (жалғасын тап).
III топ: Тұлпар Сұрақтарды ашу
  1. Бәйгеге шабатын баланы кім дейміз?
  2. Тулақ дегеніміз не?
  3. Бәсіре дегеніміз не?
  4. «Ерте тұрып атаңды тап, …» (жалғасын тап).
IV топ: Сәйгүлік Сұрақтарды ашу
  1. Жылқы етінен алынатын қандай өнімдерді білесің?
  2. Қымыздың түрлерін ата.
  3. Қымызмұрындық дегеніміз не?
  4. «Ат арытпақ — арзан, …» (жалғасын тап).

Қорытынды ой

«Ер қанаты — ат» деген нақыл жылқының қазақ өміріндегі орнын айқын көрсетеді: ол — көлік, серік, ырыс-несібе, әрі ұлттық спорттың тірегі. Бұл сабақтағы жарыс тапсырмалары оқушылардың білімін бекітіп қана қоймай, дәстүр мен танымды ұштастыруға мүмкіндік береді.