Тоқу өнері
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Құрал-жабдықтарды тексеру.
- Назарды сабаққа аударту.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Өткен тақырыпты қысқаша қайталап, тақырып бойынша сұрақтар қою арқылы білімді бекіту.
III. Жаңа сабақ: Тоқу өнері
Тоқу өнері — қазақ халқының ежелден келе жатқан, тұрмыста ең алғаш киім мен үй жабдығын жасауға негіз болған қадірлі қолөнер. Бұл өнер бүгінгі талапқа сай дамып, тұрмыспен бірге жаңарып, адамдарды сұлулық пен әсемдікке жетелейді.
Негізгі ой: тоқыма тек қажеттілік үшін ғана емес, түстер үйлесімін табу, сән үлгілерін таңдау, әдістерді меңгеру арқылы талғамды, шеберлікті және ой-өрісті дамытатын өнер.
Адамдардың тұрмыс деңгейі көтерілген сайын мәдени-тұрмыстық талғам да өседі. Сондықтан әр адам киімінің сәнге сай болуымен қатар, өзіне тән қайталанбас ерекшелігін танытуға ұмтылады. Осы тұста көмектесетін өнердің бірі — тоқыма.
Тоқу ісі де кез келген шеберлік сияқты үйренуді және үздіксіз ізденуді талап етеді. Әсіресе әртүрлі тоқу тәсілдерін меңгеру барысында адамда көркемдікті сезіну қабілеті қалыптасады.
Жіптің табиғи негізі: жүн және оны өңдеу
Қазақ қолөнершілері тоқымада көбіне жүннен иірілген жіпті пайдаланған. Жүн — жануарлардан алынатын табиғи материал. Оны қазақ халқы ертеден-ақ тұрмысқа кеңінен енгізген: қой, ешкі, қоян, түйе жүндерінен жіп иіріп, мата өндіріп, тоқыма, кілем, алаша тоқуға қолданған.
Қой жүні және алғашқы өңдеу
- Қой жүні күзем және жабағы болып бөлінеді.
- Қозыдан алынған жүн қозы жүні деп аталады.
- Қырқылған жүн жуылып, кептіріліп, сабауға дайындалады.
- Сабау технологиясында сабау мен тулақ құралдары қолданылады.
- Кейін жүн тарақпен тарап, қолмен түтіледі.
Жүн иіру: қолмен және өндірісте
Жүнді қолмен де, машинамен де иіруге болады. Өндірісте арнайы жүн иіретін машиналар кең қолданылады. Ал күнделікті тұрмыста жүн иіруге арналған шағын аппараттар да пайдаланылады.
Ұршық: дәстүрлі иіру аспабы
Ұршық — жүнді қолмен иіруге арналған негізгі аспап. Бұл қарапайым құрал болғанымен, әр халықтың ұршығы сыртқы пішіні жағынан өзінше ерекшеленеді.
Қазақтың ұршығы шамамен 30 см болады, сабы конус тәрізді. Ең жуан жеріне сақина кигізіледі. Сақинаның ішкі тесігі шамамен 2,5 мм, сыртқы өлшемі 30 мм.
Тоқуға қажетті құралдар
1) Біз (тоқу инесі)
- Қарапайым біз: көбіне шұлық, мойын орағыш, баскиім сияқты бұйымдарға қолданылады; металлмен қатар пластмасса, ағаш, бамбук, сүйектен жасалуы мүмкін.
- Екі ұшты біз: екі басы металл, ортасы пластмасса түтікшемен қапталған түрі кездеседі.
- Ілмек біз: іліп тоқуға арналған. Қалың жіпке — жуан ілмек, жіңішке жіпке — жіңішке ілмек пайдаланылады.
2) Жіп (тоқыма материалы)
Тоқымаға таза жүн, мақта, вискоза, синтетика, сондай-ақ жүн мен синтетика аралас иірілген жіптер қолданылады. Бұрын пайдаланылған жіпті тарқатып, қайта қолдануға да болады.
Ілмекпен тоқу үшін жіптің түрі кең: жүн, мақта, жібек және басқа да жіптер жарайды. Әдетте үстіңгі киімге босаң иірілген жіп, ал дастарқан, салфетка, сөмке тәрізді бұйымдарға ширақ иірілген жіп қолайлы.
Тоқу тәсілдері мен негізгі элементтер
Тоқу түрлері
- Тура және кері қатарлармен тоқу.
- Айналдырып, шеңбер жасап тоқу.
Тізбек (бастапқы қатар)
Бірнеше бос шалудан құралған тізбек бұйым тоқудың бастапқы негізі саналады: ілмектің ұшына бір шалу жасап, жіпті ілмекке орап, алғашқы шалудың ортасынан өткізіп алады. Бұл әрекет қажетті ұзындыққа жеткенше қайталанады.
Ілмекпен тоқудың негізгі элементтері
Ілмекпен тоқу кең тарағандықтан, түрлі басылымдарда шеберлер тоқудың шартты белгілерін қолданып, белгілі бір бұйымды тоқу әдісін сызба арқылы көрсетеді.
Пішін қалыптастыру
Бұйым бөлшектерінің сыртқы пішіні үлгіге және есепке сай қосу, қысқарту, сондай-ақ сирек және жиі тоқу арқылы жасалады.
Қауіпсіздік ережелері
- 1) Инені ауызға салуға болмайды.
- 2) Инені киімге қадауға болмайды.
- 3) Қайшыны ашық күйде тастамау керек.
- 4) Қайшыны жолдасыңа үшкір жағымен берме.
- 5) Жұмыс соңында жұмыс орныңды жинап, тазалап кет.
Жұмысқа қойылатын талаптар
- Жұмысты технологиялық картаның көмегімен орындау.
- Жұмысты таза әрі ұқыпты орындау.
Қорытынды бөлім
Бүгінгі сабақта оқушылар тоқу өнері туралы толық мәлімет алып, жүннің түрлері мен өңделу жолдарын, тоқуға қажет құралдарды, тоқу тәсілдері мен негізгі элементтерді қайталады.
Бекіту сұрақтары
- Тоқу өнері қандай өнер түріне жатады?
- Қазақ қолөнершілері тоқу ісінде көбіне қандай жіптерді пайдаланған?
- Тоқу түрлерін атаңдар.
- Тоқымаға қай малдың жүні көбірек қолайлы?
- Ұршық дегеніміз не?
Бағалау
Әр оқушының орындаған жұмысы қабылданып, баға қойылады. Жіберілген қателер талданып, қажет тұстары қайта түсіндіріледі.
Үй тапсырмасы
Үйде тоқу құралдарын (жіп, біз/ілмек біз) дайындап, келесі сабаққа шағын бұйымның үлгісін ойластырып келу.