Бунақденелілер қандай жәндік
Биология сабағы
Бунақденелілер — Жер бетіндегі ең көп таралған жануарлар тобының бірі. Бұл жазбада олардың құрылысы, қоректенуі, дамуы, сондай-ақ табиғат пен адам өміріндегі пайдасы мен зияны жүйелі түрде қарастырылады.
Негізгі ерекшелік
Дене 3 бөлімнен тұрады: бас, көкірек, құрсақ.
Қозғалыс
6 аяқ, көпшілігінде қанат болады.
Таралуы
Қазіргі кезде шамамен 700 000-ға жуық түрі белгілі.
Мақсаттар мен тәрбиелік міндет
Оқу мақсаттары
- Өтілген материал бойынша білімді кеңейту және жүйелеу.
- Бунақденелілердің көптүрлілігі мен маңызы туралы түсінік қалыптастыру.
- Құрылысы, қоректенуі және дамуы туралы білімді тереңдету.
Тәрбиелік бағыт
Оқушыларды қоршаған ортаны қорғауға, еңбекқорлыққа және азаматтық жауапкершілікке баулу.
Сабақтың құрылымы
- 1. Ұйымдастыру
- 2. Жаңа сабақ
- 3. Үй тапсырмасын сұрау
- 4. Кестемен жұмыс
- 5. Термин сөздермен жұмыс
- 6. Салыстыру кестесі
- 7. Венн диаграммасы
- 8. Сөзжұмбақ: «Энтомология»
Жаңа сабақ: бунақденелілер туралы негізгі түсінік
Бунақденелілер — буынаяқтылар типіне жататын көпжасушалы, омыртқасыз жәндіктер класы. Олар ғаламшарда өте кең таралған. Қазіргі кезде шамамен 700 000-ға жуық түрі белгілі.
Жіктелуі
- Тұқымқанатсыздар
- Қанаттылар
Ескерту: бунақденелілер класында 35 отряд бар.
Басты ерекшеліктері
- Денесі үш бөлімнен тұрады: бас, көкірек, құрсақ.
- Алты аяқты; көпшілігінде қанат болады.
- Сезім мүшелері жақсы дамыған.
Құрылысы мен тіршілік әрекеттері
Басы: екі мұртша, жай және күрделі көздер, көзшелер орналасады.
Көкірегі: қозғалысқа жауап беретін аяқтар мен (көп жағдайда) қанаттар болады.
Құрсағы: көбею мүшелері негізінен құрсақ бөлімінде орналасады.
Тыныс алуы: демтүтік (трахея) арқылы.
Зәр шығару мүшесі: мальпигий түтікшелері.
Қанайналым жүйесі: ашық.
Жүйке жүйесі және ми
Жүйке жүйесі жақсы дамыған. Жұтқыншақ үсті жүйке түйіні ми қызметін атқарады. Ми үш бөлімнен тұрады: алдыңғы, ортаңғы, артқы.
Ауыз мүшелерінің түрлері (қоректену тәсіліне қарай)
| Түрі | Мысал |
|---|---|
| Сүзіп-жалаушы | Шыбын |
| Шаншып-сорушы | Маса |
| Кеміруші | Тарақан, қоңыздар |
| Кеміріп-жалаушы | Балара |
| Түтік тәрізді (сорушы) | Көбелек |
Мекен ету ортасы және мысалдар
Құрлық және ауа
Қоңыздар, көбелектер, шыбындар, масалар, баларалар, құмырсқалар, инеліктер.
Су ортасы
Суаршын, суқандала, сушалқақ және басқа да су жәндіктері.
Паразиттік және жерасты
Бүрге, бит, қандала; топырақ астында — бұзаубас.
Энтомология: бунақденелілерді зерттейтін ғылым
Бунақденелілерді зерттейтін ғылым энтомология деп аталады. Бұл атау грек тіліндегі «entoma» (бунақдене) және «logos» (ғылым, ілім) сөздерінен шыққан.
Бунақденелілердің дамуы
Бунақденелілердің дамуы үш түрлі жолмен жүреді. Ересек күйге ауысқан саты имаго деп аталады (латынша — «ересек жәндік»).
1) Тура даму
Схемасы: жұмыртқа → имаго. Ұрықтанған жұмыртқадан ересекке ұқсас жас жәндік шығады; негізінен денесі өсіп, жетіледі.
Мысал ретінде көбіне қанатсыз бунақденелілер қарастырылады.
2) Шала түрленіп даму
Схемасы: жұмыртқа → дернәсіл → имаго. Даму 3 сатыдан тұрады; дернәсілі ересек жәндікке ұқсас болады.
Мысалдар: шегіртке, тарақан, инелік, бұзаубас, бит, қандала.
3) Толық түрленіп даму
Схемасы: жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → имаго. Даму 4 сатыдан тұрады; дернәсілі ересек жәндікке ұқсамайды.
Мысалдар: қоңыздар, көбелектер, шыбындар, масалар, шаншарлар, құмырсқалар, баларалар.
Табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы
1) Тозаңдандыру
Бунақденелілер көптеген өсімдіктердің айқас тозаңдануына көмектеседі (шие, алхоры, алма, лимон, шай, асқабақ және т.б.). Мұндай өсімдіктердің гүлдері көбіне ашық реңді, хош иісті болады және тәтті шірне бөледі.
Балара, жабайы ара, шыбын, көбелек, қоңыз, құмырсқа гүл тозаңы мен шірнемен қоректенеді.
2) Топырақты қопсыту
Кейбір жәндіктер (мысалы, көңқоңыз) ін қазып, топырақты қопсытады және табиғи айналымдарға қатысады.
3) Тағам және шаруашылық өнімдері
Кейбір аймақтарда шегіртке тағам ретінде пайдаланылады. Баларалар бал және балауыз береді.
4) Жібек өндірісі
Жібек көбелегі жібек алу үшін қолдан өсіріледі.
Зияны
Улылығы және қауіптілігі
Кейбір буынаяқтылар (бүйі, қарақұрт, құршаян, кене) уыттылығы арқылы қауіп төндіреді және ауру қоздырғыштарын таратуы мүмкін.
Паразиттік тіршілік және ауру тарату
Маса, қандала, бүрге, бит, тарақан сияқты жәндіктер паразиттік тіршілігімен, сондай-ақ әртүрлі ауруларды таратып, адамға зиян келтіруімен белгілі.
Бекіту: сұрақтар мен тапсырмалар
Үй жұмысын тексеруге арналған сұрақтар
- Неліктен оларды буынаяқты жәндіктер деп атайды?
- Қазіргі кезде буынаяқтылардың қанша түрі белгілі?
- Буынаяқтылар типінде неше класс бар?
- Буынаяқтылардың арғы тегі қандай?
- Буынаяқтылардың буылтық құрттардан айырмашылығы неде?
- Хитин дегеніміз не?
Кестелермен жұмыс
- Берілген кестені толтырыңыз: бар болса «+», жоқ болса «−» белгісін қойыңыз.
- Салыстыру кестесін орындаңыз.
- Венн диаграммасы арқылы ұқсастық пен айырмашылықты көрсетіңіз.
- Терминдермен жұмыс: негізгі ұғымдарды анықтаңыз және мысал келтіріңіз.
Сөзжұмбақ: «Энтомология» (сұрақтар)
- Тірі организмдердің бір-бірімен қарым-қатынасын және олардың ортамен байланысын зерттейтін ғылым?
- Буынаяқтылардың шала түрленіп дамитын дернәсілі қалай аталады?
- Өрмекшітәрізділердің екінші жұп аяғы қалай аталады?
- Бунақденелілер қандай жануарлар тобына жатады?
- Шаншып-сорушы ауыз мүшелі бунақденеге мысал келтіріңіз.
- Бұзаубастың негізгі мекені қай орта?
- Суда өмір сүретін бунақденеге бір мысал.
- Үйірлі шегірткелер дернәсілдерінің топтасуы қалай аталады?
- Жұтқыншақ асты түйіні мен құрсақ жүйке тізбегі бірігіп нені түзеді?
- Бунақденелілердің ересек күйге ауысу сатысы қалай аталады?
- Өте қауіпті зиянкес шегірткенің атауы.
Үй тапсырмасы
№ 46, 47