Сәбиді бөлеу

Сабақтың тақырыбы: Шілдехана, бесік той

Сабақтың мақсаты

Білімділік: Оқушыларды бір-бірімен тығыз байланысты екі дәстүрмен таныстыру; ырым мен жоралғылардың мәнін ұғындыру.
Дамытушылық: Тіл дамыту; «қалжа», «иткөйлек» сөздерінің мағынасын ашу; шақалақ, періште, нәресте, сәби, бөбек — жас баланың атаулары екенін түсіндіру.
Тәрбиелік: Той дәстүрлерінің тәрбиелік мәнін ашу; көпшілдікке, кішіге қамқор болуға баулу.

Құралдар мен ұйымдастыру

Көрнекілігі: Тақырып жазуы, мақал-мәтелдер, мазмұнды суреттер, бесік, қуыршақ.
Әдісі: Түсіндіру, сұрақ-жауап, ізденушілік, әңгімелеу, өзіндік жұмыс.
Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың кезеңдері

I. Ұйымдастыру кезеңі. Сабаққа әзірлік.
II. Үй тапсырмасын тексеру.
III. Мақсат қою кезеңі.
IV. Жаңа сабақ.
V. Бекіту, қорытынды, бағалау.

Жаңа сабақ: дәстүрдің мәні

Сыныппен әңгіме

Бүгін сыныбымызға қонақтар келді. Қонаққа не көрсету керек? Ең алдымен, қонақжайлығымызды білімімізбен де, тәртібімізбен де танытамыз. Сонда қонақтар ризашылықпен қайтады.

Тақтадағы ребусты шешу арқылы бүгінгі тақырып ашылады: Шілдехана. Енді біз шілдехана мен бесік той туралы мағлұмат аламыз.

Шілдехана: сүйінші, ырым, күзет

«Сүйінші» дәстүрі

Сәби дүниеге келгенде туыстардан қуанышты хабарды жеткізуші «Сүйінші!» сұрайды. Бұл — жақсылықты бөлісіп, қуанышты ортақтастырудың белгісі.

Мысал сөз өрнегі

«Сүйінші! Дүниеге алтын айдарлы ұл келді!» немесе «Ақылы мен көркі сай ару келді!»

Баланың ұл не қыз екенін тұспалдап «ат ұстар», «шай құяр» сияқты сөздермен де жеткізген.

Түсініктер мен атаулар

Кіндік шеше: Нәрестенің кіндігін кескен әйелді осылай атайды.
Иткөйлек: Сәбидің ең алғаш киген киімі. Оған ерекше мән беріліп, ырым ретінде сақталған.
Қалжа: Жас босанған анаға арнап сойылған мал (көбіне қой). Бұл ана қуатын тез жинасын деген ниеттен туған.

Қалжаға қатысты ырым және қамқорлық

Қалжаға сойылған қойдың мойын омыртқасын тұтас тазалап, маңдайшаға іліп қояды. Бұл — «сәби мойны тез қатайсын» деген ырым.

Қалжаға шамасы келмейтін үйге ағайын-туыс жиналып, жәрдем береді. Ана белі бекінгенше жас сорпа мен ет ұсынылады.

Тәрбиелік мәні

Бұл салттар адамдарды жақындастырып, бір-біріне тілекші әрі қамқор болуға үйретеді. Қайын сіңлісі мен қайын апалары ана мен сәбиге күтім жасап, жанашырлық танытады.

Бата-тілек

«Баланың бауы берік болсын!»

«Шілде» сөзінің төркіні және шілдекүзет

«Шілде» сөзі парсы тіліндегі «чел/чиль» (қырық) сөзінен тараған деген түсінік бар. Шілдехананың көне атауы — шілдекүзет.

Мағынасы — нәресте туғаннан кейінгі қырық күн ана мен баланы күзету. Ертеде түнгі мезгілді қатерлі деп ұғып, жастар жиналып, ән айтып, домбыра тартып, айтыс ұйымдастырып, таңға дейін көңілді отырған. Кейде шілдекүзет үш күнге дейін созылған.

Сергіту сәті және жұмбақ

Сергіту сәті: «Күнбағыс»

Күркіреді күн, күн...

Терезелер шың, шың.

Жауды жаңбыр топ-топ,

Шелек-шелек көп-көп!

Жон арқаңды тос-тос,

Күнбағыс, тез өс-өс!

Жұмбақ

Иесі оның — сәби,

Әрі төсек, әрі үй.

Жауабы: Бесік

Бесік: киелі ұя және тәрбие құралы

Бесіктің мәні

Бесік — қазақ халқының мәдени мұраларының бірі, ұлт өнерінің төл туындысы әрі тәрбие құралы. Ол нәрестеге арналған ағаш төсек, киелі ұя.

Бесік сәбиді желдің өтінен, жердің сызынан, салқынның қаһарынан және аптаптың ыстығынан қорғайды. Ықшам болғандықтан көш кезінде аттың жалында, түйенің қомында алып жүруге қолайлы.

Ол — тазалық мекені, денсаулық қорғаны, тербелмелі жұбаныш сыйлайтын жайлы орын.

Бесіктің бөліктері

Негізгі бөлшектер: бөген, арқалық (белағаш), жақтау, сабау, шабақ, жорға, түбек, шүмек.
Түбек: ішіне күл салынған киіз қалта.

Бесік той және ат қою

Шілдеханадан кейін баланың ата-анасы бесік той жасайды. Егер сәби тұңғыш болса, бесікті нағашы жұрты сыйлауы мүмкін немесе ұрпақ жалғассın деген ниетпен көп балалы, қадірлі ана тарту етеді. Үйде бұрынғы бесік болса, сол бесікке салған.

Бала бесікке жасы үлкен, өнегелі, қадірлі ана қолымен салынады. Бесікке салған адамға сый-сияпат беріледі.

Ат қою рәсімі

Осы дәстүрмен қатар сәбиге ат қою өткізіледі: молда шақырылып, азан шақырып, сәбидің құлағына «Сенің атың — ...» деп үш рет айтылады. Ат қойған адам да сыйақы алады.

Көрініс

Азан шақыртып ат қою. Бесікке салу рәсімін көрсету.

Бесікке салу рәсімінің реті

1. Бесікті аластау.
2. «Тыштырма» жасау.
3. Бесік жабдықтарын салу.
4. Тіл-көз тимесін деп тұмар, үкі тағу. Ер бала шошымасын деп жастығының астына бәкі, қыз бала көрікті болсын деп айна-тарақ қою.
5. Сәбиді бөлеу.
6. Жабындысын жабу.
7. Ырымға сай жабу-ілулер: халықшыл болсын деп тон, жасы ұзақ болсын деп шапан, сыйлап өссін деп ата-әже мен әке-шешенің бір киімін жабу; ат жалын тартып мінсін деп қамшы ілу; ұйқысы тыныш болсын деп қапшық ілу. Киім санын жетіге толықтыру.

Кей өңірлерде «бесікті ат қылып шабу» ырымын да жасаған. Бесікке салған адам да құр қол қалмайды.

Бесікке байланысты ырым-тыйымдар

Жалғасын тап

Бос бесікті ________ тербетпе.
Бесікті ________ ашық қалдырма.
Сатып алсаң ________ саудаласпа.
Өз балаңа ________ бесік жасама.
Бесік сыйлағанды ________ елеусіз қалдырма.
Бесікті пайдаланбасаң ________ жоғары қойып, таза сақта.

Топтық жұмыс

Құрастыру тапсырмасы: бөліктерге бөлінген суреттерді құрастырып, сол бойынша ойларыңды ортаға салыңдар.

3 топқа 3 сурет беріледі.

Қорытынды және бағалау

Қорытындылау

Сабақ соңында ата дәстүрлерін дәріптейтін әнмен аяқтаймыз.

Бағалау

Бағалау жинаған белгілер санына қарай жүргізіледі (мысалы, смайлик/ұпай арқылы).