Тынысты жаймен шығару
Ми гимнастикасы — Пол Деннисон мен Гейл Деннисонның «Гимнастика мозга» еңбегіне сүйенетін қарапайым қозғалыс жаттығуларының жиынтығы. Бұл тәсіл адамның физикалық дамуын, тілдік қалыптасуын және оқу үдерісіндегі жетістігін қолдауға бағытталған.
Неге ми гимнастикасы пайдалы?
- Жаттығулар жеңіл және кез келген жаста орындауға қолайлы.
- Күніне небәрі 5–7 минут миға сергектік беріп, энергияны арттырады.
- Оқуға құлшынысы төмен, жазу мен оқуды ұнатпайтын оқушылардың қызығушылығын оятуға көмектеседі.
- Топпен де, жеке сабақта да қолдануға болады.
Төменде нұсқаулыққа сай ұсынылатын жаттығулар топтастырылып берілді. Әр бөлім белгілі бір қабілеттерді белсендіріп, оқу үдерісін қолдауға бағытталған.
1) Дененің орта сызығын «қиылыстыратын» қимылдар
Бұл жаттығулар мидың оң және сол жартышарының қатар жұмыс істеуін жақсартады.
1.1 Қиылысқан адымдар мен секірулер
Музыка ырғағымен немесе әнмен орындауға болады. Оң қол мен сол аяқ, сол қол мен оң аяқ қимылы қатар келетіндей секіріңіз. Алға, артқа секіріп, жан-жағыңызға көз жүгіртіңіз. Жүрген кезде оң қолды сол тізеге, сол қолды оң тізеге тигізіп жүріңіз.
1.2 «Жалқау сегіздіктер»
Оң қолмен қарындаш алып, қағазға «8» (шексіздік) белгісін салыңыз. Сосын сол қолмен қайталаңыз. Кейін екі қолмен қатар салыңыз. Соңында ауаға салып көріңіз.
1.3 «Қос сурет»
Екі қолға екі қалам (немесе қарындаш) алып, қағазға кез келген сурет салыңыз. Екі қол бір уақытта қимылдасын:
- бір-біріне қарама-қарсы;
- жоғары–төмен (оң қол жоғары, сол қол төмен немесе керісінше);
- қарама-қарсы бағыттарға.
1.4 «Сегіздіктегі әліпби»
Әріптерді «8» белгісінің ішіне белгілі тәртіппен орналастырып жазыңыз:
- Симметриялы, ұқсас әріптерді ортаның оң және сол жағына тең орналастыру (мысалы: х, ф).
- Ассиметриялы, солға дөңгеленетін әріптерді сегіздіктің сол жағына (мысалы: а, ә, э).
- Ассиметриялы, оңға дөңгеленетін әріптерді сегіздіктің оң жағына (мысалы: р).
1.5 «Піл» жаттығуы
Тізені сәл бүгіп, басты иыққа тақаңыз. Жазатын қолды алға созып, ауаға «жалқау сегіздік» сызыңыз. Қимылға кеуденің жоғарғы бөлігі мен қабырғалар да қосылсын. Екі қолмен алма-кезек орындаңыз.
1.6 Мойынды айналдыру
Терең тыныс алып, иықты бос ұстаңыз. Басты төмен қаратып, жаймен айналдырыңыз. Тынысты шығарғанда денені босаңсытыңыз. Иекті өте аз ғана «жұмсақ» айналдыру жеткілікті. Бұл жаттығу баланың дауысының ашық шығуына да ықпал етеді.
1.7 «Рокер» жаттығуы
Ұзақ отырудан кейін орындаған пайдалы. Кілемше үстіне отырып, қолды тіреп, оған сүйеніңіз. Аяқпен алға, артқа және қапталға қимыл жасап, жамбас аймағына жұмсақ массаж әсерін беріңіз.
1.8 Тыныс алу жаттығуы
Әсіресе түскі ас алдында орындауға болады: ас қорытуға көмектеседі. Өкпедегі ауаны жайлап шығарыңыз. Қолды кіндік үстіне қойып, ішті шар сияқты үрлеп, терең тыныс алыңыз. Кейін тынысты баяу шығарыңыз. Ауа өкпеге тереңірек жетуі үшін арқаны сәл бүгіңіз.
1.9 «Отырып қиылысқан адымдар»
Кілемшеге отырып, велосипед теуіп бара жатқаныңызды елестетіңіз. Оң шынтақты сол тізеге, сол шынтақты оң тізеге тигізіңіз.
1.10 «Энергизатор»
Үстелге отырып, қолды үстелге қойыңыз. Басты екі қолдың ортасына еңкейтіп, тынысты шығарыңыз. Сосын жаймен терең тыныс алып, басты көтеріңіз: алдымен маңдай, кейін мойын, содан соң дененің жоғарғы бөлігі, кейін төменгі бөлігі біртіндеп тіктелсін. Иекті төмен түсіріп, тынысты шығарыңыз да, арқа бұлшықеттері созылғанша басты қайта еңкейтіңіз. Денені бос ұстап, терең тыныс алыңыз.
2) Бұлшықеттерді созу жаттығулары
Дене қалпын (позаны) тік сақтауға көмектеседі, ұзақ отырудан және кітап оқығаннан кейінгі шаршауды басады.
2.1 «Үкі» жаттығуы
Оң жақ иықты сол қолмен ұстап, артқа қараңыз. Терең тыныс алып, иықты сәл бұрыңыз. Кейін сол жақ иықтан артқа қарап, иықты түзеңіз. Денені босатып, иекті кеудеге жақындатып, терең тыныс алыңыз. Сол жақ иықпен де қайталаңыз.
2.2 Қол белсенділігі
Тынысты жаймен шығарыңыз. Оң қолды құлаққа тигізіп, жоғары көтеріңіз. Сол қолмен оң қолды ұстап, алға–артқа және төмен–жоғары бағытта жаймен қозғаңыз.
2.3 Аяқ басын бүгу
Оң аяқты сол тізеге қойып, табанға жеңіл массаж жасаңыз. Сосын аяқты созып, табанды алға және артқа қарай созыңыз. Екінші аяқпен қайталаңыз.
2.4 «Помпа»
Қолды созып, орындықтың арқалығын ұстаңыз. Тынысты шығарып, оң аяқты артқа созыңыз. Терең тыныс алып, табанды көтеріңіз; тынысты шығарғанда табанды түсіріңіз. 3 рет орындаңыз. Күш сол аяққа түседі. Кейін сол аяқты артқа созып қайталаңыз.
2.5 Алға еңкею (отырып)
Орындыққа отырып, аяқты айқастырыңыз. Тізені бос ұстаңыз. Алға еңкейіп, қолды жаймен төмен түсіріп, тынысты шығарыңыз. Сосын қолды көтеріп, денені тіктеп, терең тыныс алыңыз.
2.6 Аяқты бұрып, тізені бүгу
Қолды белге қойып, аяқ араларын ашыңыз. Оң аяқты оңға бұрып, сол аяқ алға қарасын. Оң тізені бүгіп, тынысты шығарыңыз; тізені түзегенде тыныс алыңыз. Екінші аяқпен қайталаңыз.
3) Нейрон белсенділігін қолдайтын жаттығулар
Миллиондаған нерв жасушалары — нейрондардың қызметін белсендіруге бағытталған тәсілдер.
3.1 «Ми тетіктері»
Ыңғайланып отырыңыз. Оң қолды кіндік үстіне қойып, сол қолмен сегізкөз аймағына массаж жасаңыз. Кейін қолдарды ауыстырып қайталаңыз.
3.2 «Жер тетіктері»
Оң қолдың екі саусағымен ерін астындағы ойықты, ал сол қолмен маңдайдағы ойықты басыңыз. Терең тыныс алып, тынысты шығарыңыз.
3.3 «Баланс тетіктері»
Оң саусақпен оң құлақтың артындағы ойықты басып, сол қолмен кіндік тұсын басыңыз. Терең тыныс алыңыз. Кейін сол саусақпен сол құлақ артындағы ойықты басып, оң қолмен кіндік аймағын баса отырып, тынысты шығарыңыз.
3.4 «Ғарыш тетіктері»
Оң қолдың екі саусағымен үстіңгі ерінді, сол қолмен құйымшақ тұсын басыңыз. Терең тыныс алып, омыртқа бойына энергия «сіңіргендей» сезініңіз.
3.5 «Энергетикалық есінеу»
Есінегіңіз келетіндей күйге еніп, саусақ ұштарымен жақтың екі жағын жеңіл басыңыз. Терең тыныстап, есінегендей дыбыс шығарыңыз.
4) Көңіл-күй мен байланысқа әсер ететін жаттығу
4.1 «Ілгіштер»
Бұл қимыл қарым-қатынасты тереңдетіп, көңіл күйдің жақсаруына ықпал етеді. Ыңғайланып отырыңыз: сол алақанды оң алақанның үстіне қойыңыз. Қолды кеуде тұсында айқастырып, саусақтарды «құлып» сияқты айқастырыңыз. Көзіңізді жұмып, тілді таңдайға тигізіп, бірнеше минут терең тыныстаңыз.
Қандай дағдыларға қай жаттығулар көмектеседі?
Төмендегі сәйкестік белгілі бір дағдыларды қалыптастыру және дамыту мақсатында қолданылады.
| Дағды | Ұсынылатын жаттығулар |
|---|---|
| Зейін қойып тыңдау | 1.5, 3.2, 3.4 |
| Мән беріп оқу, оқығанды түсіну | 1.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 3.4 |
| Жазу, көркем жазу | 1.2, 1.3, 1.4, 1.6, 2.1, 2.2, 2.4, 2.5 |
| Математика және көпбағытты жүйемен жұмыс | 1.3, 1.5, 1.6, 2.1, 2.4, 2.5, 3.1 |
| Ойлауға қатысты ішкі образдау, үй тапсырмасы | 1.1, 1.5, 1.6, 2.1, 2.2, 3.2, 3.3 |
| Шығармашылық, өзгенің білімін қолдану | 1.1, 1.3, 1.7, 1.10, 2.2, 3.2 |
| Бақылау жұмыстарын орындау | 1.3, 1.1, 1.8, 2.3, 3.3, 3.4 |
| Жылдам жүргізіп оқу | 1.1, 1.2, 1.4, 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 3.4 |
| Өзін-өзі тану, өзіндік бағытты сақтау | 1.6, 1.9, 3.3, 3.5, 4.1 |
| Спорт және ойын кезіндегі координация | 1.1, 1.7, 1.8, 1.10, 3.3, 3.4, 3.5 |
Қолдану бойынша қысқа ұсыныс
Балалармен жұмыс барысында мұғалімдер мен ата-аналарға ми гимнастикасын нақты бір дағдыларды дамыту мақсатында жүйелі қолдану ұсынылады. Бұл жаттығулар оқу үдерісінде бұрын белсенді қатыспаған ми бөліктерінің жұмысын ынталандыруы мүмкін. Оқушыны жаттығуларға үйретіп, қажет кезде (мысалы, бақылау жұмысы кезінде немесе үй тапсырмасын орындағанда) орынды қолдануға дағдыландыру — ересектер үшін маңызды нәтиже.
Пол Деннисон мен Гейл Деннисонның бұл тәсілдері білім беру тәжірибесінде кинезиология бағытымен ұштасып, оқу үдерісінде ми қыртысының жұмысына кешенді түрде ықпал етуге арналған алғашқы қадамдардың бірі ретінде қарастырылады.