Жеткіншектердің тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуы

Мақсаты

Жеткіншектердің жас ерекшеліктеріне психологиялық-педагогикалық талдау жасау.

Міндеттері

1 Жеткіншектердің физиологиялық және жас ерекшеліктерін ескере отырып қарастыру.
2 Жеткіншектердің тұлғааралық қарым-қатынасы мен өзіндік бағалау ерекшеліктерін анықтау.
3 Жеке тұлғалық қасиеттері мен қабілеттерін, типтік темпераменттері мен психологиялық ерекшеліктерін талдау.

Жоспар

Жеткіншектік шаққа өтудегі жаңа құрылымдар.

Ересектік сезімді жеткіншек жасының негізгі психологиялық құрылымы ретінде талдау.

Балаң жастық және бұл кезеңнің өзіндік ерекшеліктері.

Балаң жастағы дене күшінің дамуы.

Жеке бастың қасиеттерін ұғыну және өзін-өзі бағалау.

Жасөспірімнің өзін-өзі сыйлауы және оның функциялары.

Кіріспе

Бұл тақырыптың өзектілігі — жеткіншектік шаққа өту кезеңінде пайда болатын жаңа психологиялық құрылымдарды түсіндіру және олардың тұлғалық дамуға ықпалын ашып көрсету.

Өтпелі кезеңнің сыртқы көрінісі

Жеткіншектік шақтың басында балалар сырт келбеті мен мінез-құлқы жағынан ересектерге ұқсамайды: олар әлі де көп ойнайды, көп жүгіреді, ерегісіп қалуы мүмкін, тентектік жасайды, өз дегенін істегісі келеді. Көңіл күйі қызу, шамданғыш; түрлі салада белсенді болғанымен, көбіне ұшқалақ келеді. Қызығушылығы, біреуді жақсы көруі және қарым-қатынасы тұрақсыз болып, өзгенің ықпалына тез көнуі ықтимал.

Дегенмен, «балалығы сол күйі» көрінетін бұл сыртқы көрініс кейде алдамшы: оның астарында елеусіз, бірақ маңызды жаңа өзгерістер қалыптасады. Жеткіншек көп жағынан әлі бала бола тұра, біртіндеп есейе бастайды.

Тұлға дамуының түбегейлі бұрылыс нүктесі

Жеткіншек жасқа аяқ басқан баланың жеке басының қалыптасуындағы түбегейлі өзгерістер, ең алдымен, сана-сезім дамуындағы сапалық өзгерістермен анықталады. Соның нәтижесінде бала мен орта арасындағы бұрынғы қатынас жүйесі қайта құрылады.

Жеткіншектің жеке басындағы басты жаңа құрылым — «мен енді бала емеспін» деген түсініктің пайда болуы. Ол өзін ересек сезініп, ересек болуға және айналасындағылардың да өзін солай қабылдауына ұмтылады.

Ересектік сезім — жеткіншек жасының негізгі психологиялық құрылымы

Қайнар көздері: биологиялық және әлеуметтік негіздер

Ересектік сезім дене дамуы мен жыныстық толысудағы ілгерілеушілікті түсініп, бағалаудың нәтижесінде туындауы мүмкін. Жеткіншек бұл өзгерістерді анық сезінеді; өз түсінігінде бұл оны «объективті түрде» ересектеу етіп көрсетеді.

Қазіргі акселерация құбылысы жаңа өзін-өзі түсіну мен өзін-өзі бағалаудың бұрынғы кезеңдерге қарағанда ертерек пайда болуына жағдай жасайды.

Ересектік сезімнің тағы бір маңызды қайнар көзі — әлеуметтік негіздер. Мысалы, бала ересектермен қарым-қатынаста тек «балалық» рөлде қалмай, еңбекке араласып, нақты міндеттер атқарған жағдайда өзін ересек ретінде сезіне бастайды. Ересектердің сенімі мен ерте дербестікке мүмкіндік беруі баланы әлеуметтік қана емес, субъективті тұрғыдан да тез есейтеді.

Өзін ересек сезінудің өлшемдері

Ересектік сезім жыныстық толысудан әлдеқайда бұрын да пайда болуы мүмкін. Бұл көбіне жеткіншек өзін «ересек» деп есептейтін адаммен салыстырып, белгілі бір өлшемдер бойынша өзінде ұқсастық барын байқағанда туындайды:

білім мен іскерлік;
күш пен ептілік;
батылдық және дербестік.

Ұқсастық өлшемдері неғұрлым көп болса, өзін ересек сезінуге негіз де соғұрлым күшейеді.

Қарым-қатынас және өзін-өзі салыстыру

Ересектік сезім жеткіншектің өзіне тең деп санайтын, өзінен сәл ересектеу жолдастарымен қарым-қатынасы барысында да қалыптасады. Ол өзін тек айналасындағылармен ғана емес, бұрынғы «өз-өзімен» де салыстырады: белгілі бір үлгілерге бағдар алып, өзіндегі ілгерілеуді байқауға ұмтылады.

Нәтижесінде ересектік сезім сана-сезімнің жаңа құрылымы ретінде жеткіншектің өзіне, адамдарға және дүниеге қатысты жаңа өмірлік позициясын айқындайды.

Нормалар мен құндылықтарды қайта бағдарлау

Ересектер дүниесін меңгеруге бағытталған белсенділік

Жеткіншектің өзіне тән әлеуметтік белсенділігі — ересектер әлеміндегі нормаларды, құндылықтарды және мінез-құлық тәсілдерін меңгеруге ұмтылуы. Бұл ұмтылыс ұзаққа созылатын салдарларға ие, өйткені ересектер мен балалар — міндеттері, құқықтары, артықшылықтары мен шектеулері әртүрлі екі әлеуметтік топ.

Балаларға арналған көптеген ережелер мен талаптарда олардың ересектер дүниесіндегі дербессіздігі, тең құқықсыздығы және тәуелді жағдайы бейнеленеді. Бала үшін қол жетпейтін, тыйым салынған нәрселер көп болады.

Өтудің мәні: «балалықтан» «ересектікке»

Балалық шақта бала қоғамның балаларға қоятын нормалары мен талаптарын меңгереді. Алайда ересектер тобына өту кезінде бұл нормалар сапалық тұрғыдан өзгереді.

Жеткіншекте «балалық шекарасынан өттім» деген түсініктің пайда болуы оның құндылықтар мен нормалар жүйесін қайта бағдарлауына әкеледі: балалық нормалардан ересектік нормаларға қарай бет бұрады.

Бұл қайта бағдарлау жеткіншектің талпыныстарының, толғаныстарының, сезімдік реакцияларының және әлеуметтік мінез-құлқының бағыты мен мазмұнын жаңаша қалыптастырады.