Экономика тарихы
Сабақтың тақырыбы
Қауіпсіздік ережелері, санитарлық-гигиеналық талаптар, тамақтану мәдениеті, ет және ет тағамдарының құнарлылығы мен сапасын анықтау, етті дастарқанға тарту реті, қой етін мүшелеу және әзірлеу.
Білімділік
Оқушыларды техникалық қауіпсіздік және санитарлық-гигиеналық ережелермен таныстыру; тамақтану мәдениеті, қой етін мүшелеу және әзірлеу туралы мағлұмат беру.
Дамытушылық
Өзара көмек көрсету дағдыларын қалыптастыру; ережелер мен асүй мәдениеті туралы жаңа білімді дамыту.
Тәрбиелік
Жұмыста ұқыптылыққа, тазалыққа, жауапкершілікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Кіріктірілген сабақ (экономика негіздері және қаржы сауаттылығы).
Сабақтың әдісі
Түсіндіру.
Көрнекілігі
Қауіпсіздік ережелері жазылған плакаттар.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі
- 1Оқушылармен амандасу, түгендеу.
- 2Оқушыларды сабаққа бейімдеу.
- 3Жұмыс орнын ұйымдастыру.
- 4Қауіпсіздік ережелерін еске түсіру.
II. Жаңа сабақ
Тамақты дайындау кезінде ағзаға зиян келтіретін микробтар тағамға түсіп, улану қаупін тудыруы мүмкін. Сондықтан санитарлық-гигиеналық талаптарды қатаң сақтау қажет.
Негізгі қағида:
Тазалық — қауіпсіз тағамның басты шарты.
Санитарлық-гигиеналық талаптар
Бөлме мен жабдыққа қойылатын талаптар
- Асүй бөлмесі таза болуы керек; ылғал шүберекпен жиі сүртіледі.
- Таза ыдыс жабық шкафқа немесе жабық сөреге қойылады.
- Тамақ қалдықтары қақпағы бар шелекке жиналып, уақытында шығарылуы тиіс.
Аспазға қойылатын талаптар
- Тамақты алжапқыш киіп дайындау.
- Қолды мұқият жуу.
- Шашты жинап, орамал тағу.
Тағам дайындауға қойылатын талаптар
- Мерзімі өткен азық-түлікті қолданбау.
- Өнімдерді бөлуге және турауға бөлек тақтай қолдану.
- Пісіру алдында азық-түлікті мұқият жуып, тазалап, турау.
- Тотығатын металдан жасалған немесе эмалі кеткен ыдысты пайдаланбау.
Қой етін мүшелеу және әзірлеу
Ет мүшелеу деген не?
Ет мүшелеу — сойылған малдың етін жілік-жілігімен бөлшектеу. Қазақ дәстүрінде әр жіліктің табаққа тартылу тәртібі бар.
Қойдың төрт аяғындағы жіліктер
Әр аяқта алты жілік болады: жамбас, ортан жілік, асықты жілік, тоқпан жілік, кәрі жілік, жауырын. Оң жақта да, сол жақта да осы сүйектер бір-бірімен жалғасып жатады.
Жіліктеу тәртібі
Қой еті жіліктердің буын-буыны бойынша ажыратылады. Бұл әдіс жіліктеу деп аталады. Қабырға мен омыртқа жілік асылғанда үстемеленеді.
Жамбас — қадірлі қонаққа тартылатын ең сыйлы мүшелердің бірі, сондықтан арнайы сақталады. Ал бұғана, мойын, құйымшақ сияқты бөліктер көбіне балаларға тиесілі деп есептеледі.
Ірі қара да осыған ұқсас тәсілмен сойылып, бөлшектенеді. Қазақ ғұрпында етті майдалап қиқымдамай, сүйегін қиқаламай, таза боршалап тұздайды.
Қысқаша технологиялық сипаттама (қамырлы тағам)
Қамыр иленіп, қысқа уақыт тынықтырылады. Кейін дөңгелек күлше етіп жайылып, әр күлшенің ортасына ет турамасы салынады. Ортасы сәл ашық қалдырылып, шеттері жапсырылады. Майланған табаға орналастырғаннан кейін, көтерілген соң бетіне жұмыртқа жағылады да, 230–240°C температурада пісіріледі.
Құрамы (берілген нұсқа)
- Ұн — 6 кесе
- Қант — 2 ас қасық
- Маргарин — 80 г
- Меланж — 175 г
- Тұз — 1 шай қасық
- Ашытқы — 45 г
- Су — 2 кесе
- Салма — жұмыртқа қосылған ет турамасы (шамамен 750 г)
- Бетіне жағуға — май (және жұмыртқа жағу)
Ет мүшелері (қазақша атаулар)
Еттің қазақша атаулары өте көп. Төменде кең тараған негізгі атаулар берілген:
- бас
- жақ
- жақ ет
- үрт ет
- мойын
- мойын ет
- бұғана
- қара қабырға
- сүбе
- қазы
- төс
- төс ет
- төстік
- ауыз омыртқа
- кәрі жілік
- жұмыр жілік
- асықты жілік
- тоқпан жілік
- жамбас
- жая
- белдеме
- мойын омыртқа
- ұзын омыртқа
- жүрек
- үлпершек
- бауыр
- көк бауыр
- бауыр ет
- бүйрек
- ұлтабар
- қарта
- қима
- тоқ ішек
- ащы ішек
- желін
- қом
- қарын
- өкпе
- сирақ
- бүйен
Етті дастарқанға тарту мәдениеті
Қазақша ет — қадірлі ас
Қазақ халқы үшін құрметті кісілерге ұсынылатын кәделі әрі орны бөлек тағамның бірі — қазақша ет. Дәстүр бойынша сыйлы қонақтарға мал басын көрсетіп, мәртебесіне қарай тай, құлын немесе ірі жылқы сою да кездеседі. Қонақ көп болса, табақтап ет тарту кеңінен ұйымдастырылады.
Табақ тарту — үлкен өнер әрі елдікке сын. Әр табақ қонақтардың дәрежесіне, жасына және туыстық қатынасына (нағашы, жиен, құдағи, қыз, бала және т.б.) сай болуы керек.
Табақ түрлері және мүшелер құрамы
Табақтар дәстүрлі түрде: бас табақ, сый табақ, қос табақ, жай табақ, жастар табағы, күйеу табақ, келін табағы болып бөлінеді. Әр табаққа тиесілі мүшелердің орны бар және оларды орынсыз ауыстыру құпталмайды.
Бас табақ
бас, жамбас, омыртқа, сүбе қабырға
Қос табақ
ортан жілік, омыртқа, сүбе қабырға
Сый табақ
жамбас, омыртқа, қабырға, ортан жілік
Жай табақ
асықты жілік, жауырын, қабырға, омыртқа
Жастар табағы
кәрі жілік, тоқпан жілік, қабырға, омыртқа
Күйеу табақ
асықты жілік, омыртқа, қабырға, төс
Маңызды түйін
Әр мүшенің дастарқандағы орны қонақтың жасына, туыстық және әлеуметтік мәртебесіне сай анықталады. Бұл — сыйластық пен тәртіпке негізделген тағам мәдениетінің бір бөлігі.
Кіріктірілген бөлім: экономика тарихы және негізгі мәселелер
Экономика тарихының мәні
Дүниедегі құбылыстар белгілі бір заңдарға бағынады, ал қоғам өміріндегі заңдылықтардың маңызды бөлігі — экономика заңдары. Сондықтан экономикалық даму адамзат өркендеуінің негізін құрайды, ал экономика тарихы қоғам дамуын түсінудің маңызды арқауы болып саналады.
Экономикалық тарих белгілі бір аймақта артық өнім (тауар) өндіру қалыптасып, оны өндіруге тікелей қатыспайтын, бірақ тұтынуға және бөлуге ықпал ететін әлеуметтік топтар бөлініп шыққан кезеңдерден бастау алады. Алғашқы қауымдық құрылыс дәуірінде мұндай қатынастар айқын көрінбегендіктен, ол кезең экономика тарихында көбіне бөлек тарау ретінде қарастырылмайды.
Экономикадағы басты сауалдар
Қай қоғам, қай кезең болмасын, өзіндік экономикалық құрылымға ие. Кез келген қоғам экономикада негізгі сұрақтарға жауап іздейді:
- Нені өндіреміз?
- Қалай өндіреміз?
- Кім үшін өндіреміз?
Ойлануға тапсырма
Асүйдегі қауіпсіздік пен тазалық талаптарын сақтау — тек денсаулық кепілі ғана емес, сонымен бірге шығынды азайтып, сапаны арттыратын тиімді шешім. Бұл қағиданы экономикадағы тиімділік ұғымымен байланыстырып көріңіз.
Қорытынды
Бұл сабақта қауіпсіздік ережелері мен санитарлық-гигиеналық талаптардың мәні қарастырылып, тамақтану мәдениеті аясында еттің құнарлылығы, сапасы, қой етін мүшелеу және табақ тарту дәстүрі жүйеленді. Сонымен қатар кіріктірілген бөлім арқылы экономикалық ойлаудың базалық сұрақтары еске түсірілді.