Рабғузи хикаяларын қазақ ертегілерімен салыстыру
Сабақтың мақсаты
Бұл сабақтың негізгі мақсаты — Алтын Орда дәуіріндегі әдебиеттің көрнекті өкілдерінің бірі Рабғузидің өмірі мен еңбектері туралы жүйелі мәлімет беру, оқушылардың миф туралы білімін кеңейту, сондай-ақ «Лұқман — Хәкім» әңгімесінің мазмұны мен тәрбиелік маңызын анықтату.
Сабақтың түрі
Өзіндік ізденіс сабағы.
Сабақтың әдістері
Сұрақ-жауап, түсіндіру, жинақтау, топтастыру.
Көрнекіліктер
Оқулық, көркем әдебиет, тірек кесте, қосымша мәліметтер.
Пәнаралық байланыс
Әдебиет теориясы (миф туралы ұғымдар).
Қолданылатын әдебиеттер
- А. Қыраубаева. Ғасырлар мұраты. Алматы: Мектеп, 1988.
- Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиеті. Алматы: Ана тілі, 1991.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, жұмыс форматын нақтылау, топтарға бөлу және сабақтың мақсат-міндеттерін қысқаша еске салу.
2) Үй тапсырмасын сұрау және қорытындылау
Үй тапсырмасы бойынша білімді жүйелеу мақсатында сұрақтар қойылады. Төмендегі сұрақтар оқушылардың Махмұд Қашқари мен оның еңбегіне қатысты негізгі ұғымдарды нақты меңгергенін тексеруге бағытталған.
- М. Қашқари қай халықтың өкілі? Түркі.
- «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегі қашан жазылған? 1072–1074 жж.
-
Қолжазба/басылымдары туралы не білеміз?
Түркия ғалымы Қиласли Рифат 1915–1917 жылдары Стамбұлда еңбекті 3 кітап етіп шығарған.
Неміс ғалымы Карл Броккельман жеке үзінділерін неміс тіліне аударған.
Түрік ғалымы Басым Аталай аударып, 1934–1943 жж. Анкарада жариялаған.
Өзбек және түрік тілдерінде аудармалары бар. Қазақ тілінде екі рет жарияланған.
- Сөздікте қанша тайпаның аты аталады? 29 тайпа.
- Толық аты-жөні қалай аталады? Махмұт ибн әл-Хұсейн ибн Мұхаммед.
- Туған жері қай қала? Барсхан (қазіргі Қырғызстан аумағы, Ыстықкөл жағасы; кей деректе Шу бойы).
-
Әкесі кім болған және өзі қайда білім алған?
Әкесі — белгілі қолбасшы, Барсхан әмірі болған деген дерек айтылады.
Қашқарда ұзақ жылдар білім алып, кейін білімін толықтыру үшін Бұқара, Нишапур, Бағдад қалаларында болған.
- Ғалымның туған-өлген жылы белгілі ме? Нақты дерек жоқ.
- Қандай тілдерді меңгерген? Түркі тілдерінен бөлек араб және парсы тілдерін жетік меңгерген.
- Оны кім деп танимыз? Өз заманының аса білімдар филологы, тарихшысы, этнографы, географы.
-
Қашқаридың түркологиядағы орны қандай?
Махмұд Қашқари — түркі тіл білімінің тұңғыш ірі өкілдерінің бірі. Түркі тілдерін салыстырмалы тұрғыда зерттеу тәсілін қолдана отырып, тарихи-салыстырмалы әдістің қалыптасуына жол ашты, түркі тілдері тарихи диалектологиясының негізін салды.
3) Жаңа сабақ: Рабғузи және Алтын Орда дәуірі әдебиеті
Жаңа тақырып бойынша оқулықта берілген мәліметтер негізге алынады: Рабғузи, Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет және оның өкілдері туралы түсінік нақтыланып, сол дәуір әдебиетіне тән ерекшеліктер жинақталады. Қосымша деректер арқылы білім толықтырылады.
Алтын Орда дәуірі әдебиеті деп аталуының себептері
- ХІV ғасырда Қазақстан аумағында Алтын Орда мемлекеті құрылды. ХІІІ–ХІV ғасырларда Шыңғысхан құрған мемлекеттің қоластына қазіргі Қазақстан, Орта Азия, Солтүстік Иран, Кавказ, Қырым аймақтары қарады.
- Қазақ жері ол кезде Дешті Қыпшақ аталды. Бұл ұлыс Шыңғыстың үлкен ұлы Жошыға қарады; кейін Алтын Орда атауымен танылды.
- Астаналары — Сарай және Сарайшық қалалары (Астрахань маңындағы Хажы Тархан төңірегі).
- ХІV ғасырда Алтын Орда Көк Орда және Ақ Орда болып екіге бөлінді.
- ХV ғасырда Көк Орда құрамынан Қазақ Ордасы бөлініп шығып, дербес Қазақ хандығы құрылды.
- Алтын Орда жұрты негізінен түркілер болды: тілі — түркі, діні — ислам.
- М. Әуезов атап көрсеткендей, әдебиет нәзирагөйлік бағытта дамыды.
- Нәзира (арабша «жауап») — бір ақынның екінші ақынға ортақ тақырып аясындағы көркем «жауабы», шеберлік сайысы.
- Кең тараған ортақ тақырыптардың бірі — Құран хикаялары.
Рабғузи: тұлға және мұра
Рабғузи — XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында өмір сүрген жазушы әрі ойшыл. Лақап аты «Рабғузи» — «Рабат Оғыз» атауының ықшамдалған түрі. Шын есімі — Наср әд-Дин Бурһан әд-Диннің ұлы (кей деректе — Насретдинұлы Бұрһанеддин).
Деректерге қарағанда, ол Оғыз Рабат қаласында қазы қызметін атқарған. Өз еңбегін сол қаланың әкімі Насретдин Тоқбоға бек өтініш білдіргеннен кейін жазып, кітапты соған тарту еткен.
Негізгі еңбек
«Қиссас ул-әнбия» — 1310 жылы жазылған.
Мазмұндық ауқым
Ежелгі шығыс аңыз-ертегілері, мифтік сюжеттер, хикаялар мен өлеңдер топтастырылған.
Мифтік қабат және сюжеттік желілер
Кітапта Вавилон мифологиясында кездесетін бірқатар тұрақты желілер ұшырасады: дүниенің жаратылысы, топан су, Адам ата мен Хауа ана туралы оқиғалар. Көне түркі тілінде жазылғандықтан, сол дәуірдегі түркі тектес тайпаларға шығарманы оқу қиын болмағаны айтылады.
Қолжазба және басылым тарихы
Баспа жүзін көрген алғашқы нұсқалардың бірі — 1914 жылы Қазан баспасынан жарық көрген жинақ. Кейін Ташкентте бірнеше мәрте қайта басылып, кең таралған.
Қазан нұсқасына шамамен 79 қисса-хикая енген, көлемі — 479 бет.
Қиссалардың тақырыптық жіктелуі (Б. Кенжебаев бойынша)
- Жер, көк, адамзат, хайуанат, жын-шайтан, періштелер, Адам ата, от, топырақ жайлы түсініктерге қатысты мақалалар мен әңгімелер.
- Әулие-әнбилер мен пайғамбарлар, олардың өмірбаяны мен іс-әрекеті туралы қиссалар, ертектер, аңыздар.
- Шежірелік сипаттағы деректер: хижраның алғашқы он жылындағы оқиғалар, күнтізбе, жыл-ай-күн атаулары, назым өлеңдер.
Алтын Орда дәуірінің негізгі әдеби мұралары
ХІІІ–ХV ғасырлардағы мұралар қатарында авторы беймәлім ескерткіштермен бірге (мысалы, «Кодекс Куманикус») бірқатар белгілі туындылар аталады:
- Хорезми — «Мұхаббат-наме»
- Құтб — «Хұсрау-Шырын»
- Сәйф Сарай — «Гүлистан би-т-түрки»
- Дүрбек — «Жүсіп-Зылиха»
- Рабғузи — «Қиссас ул-әнбия»
Кітаппен жұмыс: топтық тапсырмалар
Оқушылар мәтінмен жұмыс барысында «Лұқман — Хәкім» хикаясының тәрбиелік әлеуетін ашып, негізгі ойды дәлелдеуге бағытталған тапсырмалар орындайды.
I топ
- Әңгімеде айтылған хикаяларға сүйеніп, кестені толтыру.
- «Лұқман — Хәкім» әңгімесінің тәрбиелік маңызын түсіндіру.
- Рабғузи хикаясындағы адамгершілік идеясын айқындау: адам қандай болу керек, неден сақтану қажет?
II топ
- Лұқман — Хәкім туралы хикаядан шығатын қорытындыны анықтау.
- Сұрақ: Неліктен Лұқман Хәкім қойдың тілі мен жүрегін асып береді?
- Тілдің қасиеті мен зияны туралы мақал-мәтелдер немесе даналық сөздер келтіру.
III топ
- Лұқман — Хәкім туралы хикаядан шығатын қорытындыны анықтау.
- Сұрақ: Даналық дегенді қалай түсінесің? Ол барлық адамда бола ма?
Қорытынды сұрақтар
1) Рабғузи кітабы не туралы?
Пайғамбарлар мен әулиелер өмірі, діни-аңыздық хикаялар, сондай-ақ мифтік және шежірелік мазмұндағы әңгімелер туралы.
2) Кітап кімге тарту етілген?
Оғыз Рабат қаласының әкімі Насретдин Тоқбоға бекке (өтініші бойынша жазылып, соған сыйға тартылған).
Үй тапсырмасы
- Рабғузи туралы деректер негізінде реферат жазу.
- Рабғузи хикаяларын қазақ ертегілерімен салыстыру.
- Хикаялардың тәрбиелік маңызын анықтау.