Бала - өмірдің гүлі, сол әлеуметтің болашағы

Отбасы тәрбиесі — қоғам іргетасы

Отбасы — адамның өсіп-өнер, қаз тұрар, қанат қағар ұясы, алтын бесігі. Тәрбиенің кілті ең алдымен отбасының күнделікті өмір-тіршілігіне байланысты. Әсіресе ата-ананың адамгершілік келбеті — бала тәрбиесінің негізгі қайнар көзі. «Қыран ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген сөздің мәні де осында.

Бала өмірінің алғашқы күнінен бастап ата-ана өз борышын атқарып, тәрбиеші болуға кіріседі. Отбасының берік негізі рухани мүдденің бірлігінде: береке мен татулық ең алдымен әке мен шешенің бір-біріне және балаларына деген қарым-қатынасына тәуелді.

Дәстүр, тәртіп және бүгінгі жауапкершілік

Ерте кезде балалар оқыса да, оқымаса да, қоғам мен дін талап еткен тұрмыс ережелерін білуге және орындауға міндетті болған. Ғасырлар бойы қалыптасқан халық дәстүрлері мен салттары отбасы тәртібін қатаң реттеп отырды: қыз баланың киімі, шашты бір өрім немесе екі өрім етіп өруі, әшекейлеу әдебі, орамал не кимешек тағу тәртібі секілді мәселелер де нақтыланған.

Ал бүгінгі күні жарасса да, жараспаса да киім таңдаудың, ашық сәннің өміріміздің бір бөлігіне айналғанын жоққа шығара алмаймыз. Дегенмен баланың «жақсы адам болуы» тек сыртқы қалыппен өлшенбейді. Ең маңыздысы — өмірден өз орнын таба алатын, жауапкершілікті сезінетін азамат етіп тәрбиелеу.

Отбасы — шағын мемлекет

Ұрпақ — болашақ, ал отбасы — шағын мемлекет. Үй ішінде ынтымақ болмай, ерлі-зайыптылар арасында алауыздық күшейсе, бірінің сөзін бірі тыңдамаса, бала тәрбиесі күрделене түседі. Мұндай жағдайда ата-ананың беделі әлсіреп, ықпалы төмендейді.

Тәрбиені «қарын тойдырумен» шектемеу

Кейбір ата-ана өз міндетін баланың қарнын ашырмау, киімін бүтіндеу деп қана түсінеді. Баланың білімін мектептегі бағамен өлшеп, «2 алса — жаман, 5 алса — жақсы» деген қарапайым өлшемге тіреп қояды. Ал оқу жылы бойы бірде-бір рет баласының сабағына қатыспайтын ата-ана, бала тәртіп бұзса, кінәні мұғалімге артып, ұстаздар қауымын жазғырып жататыны да кездеседі.

Нәтижесінде отбасындағы оқу-білімге бағытталған тәрбие кенжелеп қалады. Ал отбасының аса маңызды міндеттерінің бірі — баланы жарқын істерге, нұрлы мұраттарға баулу екенін естен шығаруға болмайды.

Халық даналығы: талап пен мейірім теңдігі

Халқымызда: «Балаңды бес жасқа дейін патшадай сыйла, бес жастан он бес жасқа дейін құлындай жұмса, одан соң ақылшы дос сана» деген өмірлік қағида бар. Тәрбие — табалдырықтан басталады: баланың алғашқы алтын қазығы туған ұясы, өз отының басындағы ата-ана тәлімі.

Тәртіп — тұлға қалыптастыратын негіз

Жүсіп Баласағұнның «Болса тәртіп, бала өседі сомданып, қатаң ұста, бос жүрмесін сандалып» деген сөзі тәрбие өзегін дәл көрсетеді. Бала есі кіріп, тілі шыға бастаған сәттен-ақ шектен тыс еркелетпей, байсалды, ұғымтал, тілалғыш болуға баулу — ата-ананың маңызды міндеттерінің бірі.

Ұлға — әке, қызға — ана үлгі

Отбасында бала тәрбиесіне теріс әсер ететін факторлардан ата-ана әрқашан аулақ болуы тиіс. «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер», «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген мақалдар ұл тәрбиесінде әкенің, қыз тәрбиесінде ананың орны ерекше екенін аңғартады.

«Қызың өссе, қызы жақсымен ауылдас бол; ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол», «Ұл туса — елдің қорғаны, қыз туса — елдің көркі» деген ұғымдар да баланың ортасы мен үлгісінің маңызын айқындайды. Демек, бала тәрбиесі ата-ананың өз мінез-құлқы мен іс-әрекетінен басталады.

Еңбек, бос уақыт және рухани қорек

Ата-бабамыз отбасы тәрбиесінде еңбекке ерекше мән берген. «Өзің үшін еңбек қылсаң — өзі үшін оттаған айуанның бірі боласың. Адамзаттың қамы үшін еңбек қылсаң — Алланың сүйген құлы боласың» деген ой баланы жастайынан еңбекке баулудың маңызын көрсетеді.

Ата-ана — балаға сыншы. Баланың бос уақытын дұрыс ұйымдастырып, немен айналысып жүргеніне мұқият қараса; мерзімді басылымдарға жаздырып, көркем әдебиет оқуға ерте дағдыландырса — кейін өкініш туғызатын жағдайлардың алдын алуға болады.

Құрмет мәдениеті — жазылмаған заң

Үлкенді құрметтеу, ілтипатты қарым-қатынас жасау, сыйласа білу, ата-ананы қартайғанда қарау, кішіге қамқор болу — қазақ үшін жазылмаған заңдар. «Үлкенді сен сыйласаң, кіші сені сыйлайды», «Аға әдепті болса — іні әдепті, апа әдепті болса — сіңлі әдепті» секілді мақалдардан халқымыздың тәлім-тәрбиеге ерекше назар аударғанын көреміз.