Көбеюдің биологиялық мәні
Көпжасушалы жануарлардың көбеюі және жеке дамуы
Сабақтың мақсаты
Көпжасушалы омыртқасыз жануарлардың көбею түрлерін атап, әрқайсысына анықтама беру; ағзаның жеке дамуы туралы білімді кеңейту. Адамгершілік, экологиялық және эстетикалық тәрбие беру арқылы ғылыми дүниетанымды байыту.
Сабақтың әдісі
Түсіндірмелі.
Сабақтың типі
Құрастырылған.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сыныпты сабаққа дайындау, мақсат пен күтілетін нәтижелерді нақтылау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
«Біліміңді сына» тапсырмалары бойынша қайталау және талқылау.
III. Жаңа материалды түсіндіру
- Көбеюдің биологиялық мәні
- Көбеюдің түрлері
- Көпжасушалы жануарлардың көбеюі
1) Көбеюдің биологиялық мәні
Қарапайымдардан бастап сүтқоректілерге дейін барлық тірі ағзалар көбейеді. Уақыт өте ағзалар тіршілік ету мерзімінің аяқталуынан, жыртқыштарға жем болудан, паразиттердің әсерінен немесе қолайсыз жағдайлардан өліп жойылып отырады. Бірақ көбею, яғни өзіне ұқсас ұрпақ қалдыру нәтижесінде түрлер жер бетінен жоғалып кетпейді.
Мысалы, ит орта есеппен 14–15 жыл ғана өмір сүреді. Дегенмен ұрпақ берудің арқасында ит тұқымдары мен жалпы түр ретінде сақталып келеді.
2) Көбеюдің түрлері
Жыныссыз көбею
Жыныссыз көбею кезінде ұрпақ бір ғана ағзадан пайда болады. Жаңа дарақ өсіп, дамып, жетіліп, өздігінен тіршілік ете алады. Бұл құбылыстың мысалдарымен өсімдіктерді оқығанда танысқансыңдар; жануарлар әлемінде де ол жиі кездеседі.
Мысалдар
- Эвглена және амеба сияқты біржасушалылар жасушаның екіге бөлінуі арқылы көбейеді.
- Қоректік зат мол, жылы мезгілде гидра бүршіктену арқылы көбейеді: денесінде бүршік пайда болып, ол ұзарып өседі; ұшында қармалауыштар мен ауыз түзіледі. Жас гидра алғашында аналық дарақтан ажырамай қоректеніп, жетілген соң үзіліп, дербес тіршілік етеді.
Жынысты көбею
Жынысты көбею кезінде міндетті түрде екі жыныс жасушасы қатысады: аналық жыныс жасушасы (жұмыртқа) және аталық жыныс жасушасы (сперматозоид). Бұл жасушалар гаметалар деп аталады.
Аналық гамета мен аталық гамета қосылып, жаңа жасуша түзіледі. Көп жағдайда сперматозоид жұмыртқа жасушасына еніп қосылады. Түзілген жаңа жасуша ұрықтанған жұмыртқа жасушасы немесе зигота деп аталады.
Зигота әрі қарай дамып, өсіп, жаңа ағзаға айналады.
3) Көпжасушалы жануарлардың көбею ерекшеліктері
Дара жынысты жануарлар
Көпжасушалы жануарлардың көпшілігінде аналық гаметалар аналық ағзада (мысалы, мекиен тауықта), ал аталық гаметалар аталық ағзада (мысалы, қоразда) дамиды. Мұндай жануарлар дара жынысты жануарлар деп аталады.
Үй жануарларынан мысалдар
Есте сақта
- Жыныссыз көбею: ұрпақ бір ағзадан пайда болады.
- Жынысты көбею: жұмыртқа мен сперматозоид (гаметалар) қосылып, зигота түзеді.
- Көбеюдің мәні: түрдің ұрпақ арқылы сақталуы.
Қорытынды
Көбею — тірі ағзалардың негізгі қасиеттерінің бірі. Ол ағзалардың жеке тіршілігі аяқталғанымен, ұрпақтың жалғасуы арқылы түрдің сақталуын қамтамасыз етеді. Жануарларда көбеюдің жыныссыз және жынысты түрлері бар, ал көпжасушалы жануарларда дара жынысты да, кейбір жағдайларда қосжынысты (гермафродит) түрлер де кездеседі.