Көтерілістің сипаты
Қостанай қаласы, №5 орта мектеп
Тарих пәні мұғалімі: Кокеева Амангүл Сабыржанқызы
Сынып: 9-сынып
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Сабақтың типі
Жаңа білім беру
Сабақ тақырыбы
«Қазақ халқының отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық қозғалысы»
Білімділік мақсаты
«Білген сайын келеді біле бергім, біле беру емес пе тілегі елдің» деген ойды негізге ала отырып, оқушыларды туған өлке тарихымен таныстыру; әсіресе 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің себептері, сипаты және қозғаушы күштерін түсіндіру.
Дамытушылық мақсаты
Оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыру, қызығушылығын ояту; ойлау, сөйлеу, танымдық және ізденімпаздық қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік мақсаты
«Туған жерді сүю – парыз, сүю үшін тарихын білу – парыз» қағидасын ұстанып, оқушыларды Отанын құрметтеуге, елін қорғауға дайын болуға, бабалар ерлігін үлгі тұтуға тәрбиелеу.
Қолданылатын әдістер
- Тірек-схема
- Кесте
- Тест
- Баяндау
- Картамен жұмыс
- Сұрақ-жауап
Сабақтың жоспары
-
1
Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан (1914–1918 жж.)
-
2
Көтерілістің себептері және басталуы
-
3
Қазақ демократтарының саяси көзқарастары
-
4
Қозғалыстың сипаты және қозғаушы күштері
-
5
Жетісу мен Торғай өңірлеріндегі көтеріліс
-
6
Қозғалыстың қорытындылары: жеңілу себептері және тарихи маңызы
Кіріспе (өлеңмен бастау)
1916 жыл. 26 маусым.
Даланы қара түн басты,
Найзағай ойнап, от шашты.
Жарлығы шығып патшаның —
Ел сандалды, ер састы.
Ежелгі кек оянып,
Көтеріліп жұрт дуласты.
Осы өлең жолдары — 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың қоғамға әкелген ауыр сілкінісін дәл бейнелейді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Қазақстан (1914–1918)
Соғыстың басталуы және қатысушылар
Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылғы 19 шілдеде (1 тамызда) басталды. Оған 38 мемлекет тартылды.
- Үштік одақ: Германия, Австрия-Венгрия, Италия
- Антанта: Англия, Франция, Ресей
Соғыстың сипаты — басқыншылық, агрессиялық, империалистік сипатта болды.
Қазақстанға тигізген зардаптары
- Қазақстан майданды шикізатпен қамтамасыз ететін ірі өңірге айналды.
- Салықтар 3–4 есе өсті; 1917 жылы шаңырақ салығы 100 209 сом болды.
- Егістік қысқарып, ірі қара саны азайды; кен, мұнай, көмір өндірісі құлдырады.
- Жұмысшылардың жағдайы нашарлады: орташа жалақы — 20 тиын, жұмыс күні — 12–14 сағат.
Қымбатшылықтың өсуі
Ұн
+70%
Қант
+50%
Сабын
+200%
Әскери тұтқындар және олардың жағдайы
Соғыс жылдары Қазақстанға Үштік одақтың әскери тұтқындары орналастырылды. Негізінен Павлодар, Семей, Ақмола өңірлеріне шоғырланды.
Омбы
20 000
әскери тұтқын
Ақмола
8 612
әскери тұтқын
Түркістан өлкесі
~200 000
әскери тұтқын
Тұтқындардың тұрмысы ауыр болды: 1915 жылы Риддерде ереуіл өтті; Челябі–Қостанай аралығындағы Троицк лагері «Өлілер лагері» аталды.
Соғыс жалпыұлттық дағдарысты тереңдетіп, 1916 жылғы көтерілістің алғышарттарын пісіріп-жетілдірді.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері мен басталуы
Қозғалыстың сипаты
1916 жылғы көтеріліс отаршылдыққа қарсы бағытталды. Ол патша әкімшілігі үшін де, жергілікті үстем феодалдық топтар үшін де күтпеген жерден бұрқ ете түсті.
Негізгі себептері
- 1) Жердің тартып алынуы (қоныстандыру саясаты)
- 2) Салықтар мен алымдардың көбеюі
- 3) Еңбекшілерді феодал-бай топтарының қанауының күшеюі
- 4) Ұлттық араздықтың өршітілуі
- 5) Соғыс салдарынан бұқара жағдайының күрт нашарлауы
- 6) Орыстандыру саясаты
Шешуші түрткі: 1916 жылғы 25 маусым жарлығы
1916 жылғы 25 маусымда патша үкіметі Түркістан мен Дала өлкесінен 19–43 жас аралығындағы 500 мың адамды қара жұмысқа алу туралы жарлық шығарды. Бұл халықтың шыдамын тауысып, отарлық езгі мен ортағасырлық қанауға қарсы жаппай наразылықты күшейтті.
Міржақып Дулатұлының сөзімен айтқанда: «Жұрт сеңдей соғылды, түнде ұйқыдан, күндіз күлкіден айырылды».
Жарлықтан босатылғандар (23 тамыз, А. Куропаткиннің құпия бұйрығы)
- Болыстық, ауылдық басқармалардағы лауазымды адамдар
- Жергілікті бұратаналардан шыққан төменгі полициялық шенділер
- Имамдар, молдалар, мүдәрістер
- Ұсақ несие мекемелеріндегі жоғары лауазымды жергілікті қызметкерлер
- Дворяндар және «құрметті азамат» құқықтарын пайдаланатын жергілікті ұлт өкілдері
Наразылықтың көріністері
Ел ішінде болыстық басқармаларды талқандау, ауыл старшындарын және халыққа қысым көрсеткен байларды жазалау, ірі феодал иеліктеріне шабуыл жасау, алым-салық қағаздарын жою, патша әскерімен қақтығыстар кең етек алды. Көтерілісшілер сойыл, кетпен, шалғы, орақ, мылтық, қылыш сияқты құралдармен қаруланды.
Қазақ зиялыларының ұстанымдары
Либерал-демократиялық бағыт
Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы патша үкіметімен ымыраласу (компромистік) бағыт ұстанды. Негізгі мақсаттары:
- Тыл жұмысына шақыруды дайындықпен іске асырып, уақыт ұту
- Қарусыз халықты жазалаудың құрбаны етпеу
- Ұлттық автономия идеясына қол жеткізу
А. Байтұрсынұлы: «Қазақ секілді іргелі жұрт соғыс майданында қару асынып, мемлекетті қорғауға лайық еді... қара жұмысқа байлануын кемшілік санаймыз», — деп жазды.
Революцияшыл-демократиялық бағыт
Ә. Жангелдин, А. Иманов, Т. Бокин, Б. Әшекеев, Ж. Мәмбетов сияқты тұлғалар қара жұмысқа барудан бас тартуды қолдап, халықты қарулы қарсылыққа шақырды. Қозғалысқа сондай-ақ Т. Рысқұлов, С. Сейфуллин, С. Мендешев, Б. Алманов және басқа да өкілдер қатысты.
Өңірлер бойынша белсенділер
- Жетісу: Т. Рысқұлов, Т. Бокин, Б. Әшекеев, Ұ. Саурықов, К. Мәмбетов, А. Қосаков
- Торғай: Ә. Жангелдин, А. Иманов
- Орал және Бөкей Ордасы: С. Мендешев, Ә. Әйтиев
- Маңғыстау: Ж. Мыңбаев
- Ақтөбе: Ә. Майкөтов
«Жылдар сөйлейді» (деректер мен тұжырымдар)
| Жыл | Болған оқиға |
|---|---|
| 1916, 25 маусым | Патша жарлығы бойынша 19–43 жас аралығындағы еңбекке жарамды ер адамдар тыл жұмысына алынуға тиіс болды. |
| 1907–1912 | Қазақстанға Ресейден 2 млн 400 мың адам қоныстандырылды. |
| 1913 | А. Байтұрсынұлы: «Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі проблемаға айналды», — деп жазды. |
| 1916 | Отаршыл саясатқа сай жаңа жер тартып алу жоспарлары күшейді; халық саны мен шаруашылыққа соққы тиді. |
Қозғалыстың сипаты және қозғаушы күштері
1916 жылғы қозғалыс бүкіл Қазақстанды ғана емес, Орта Азияны, Сібір мен Кавказдың бір бөлігін қамтыды. Ол көбіне стихиялы басталып, әлеуметтік құрамы жағынан біртекті болмады.
Қозғалысқа көмір кеніштері мен мұнай кәсіпшіліктерінің, Ертіс бойындағы кәсіпорындардың, Омбы және Орынбор–Ташкент теміржолы бойындағы қазақ жұмысшылары қатысты. Ауылмен байланыс қозғалысқа шаруалар наразылығының сипатын күшейтті.
Қозғалыстың басты күші — халық бұқарасы.
Жетісу мен Торғайдағы көтеріліс
Жетісудағы көтеріліс
1916 жылғы шілде–тамыз айларында Жетісу облысындағы қарулы көтеріліс бұқаралық сипат алды. Өлкенің генерал-губернаторы Фольбаум ұлтаралық қақтығыстар туғызуға бағытталған арандату шараларын жүргізді: қоныстанушы ауылдардағы кулактарды қаруландырды, жергілікті халыққа ойран салуды талап етті, топтасуды «бүлік» деп бағалап басып-жаншыды, көтеріліс басшыларын дала сотына беріп, дереу жазалауды ұйымдастырды.
Негізгі оқиғалар
- Көтеріліс Шу өзені мен Ыстықкөл маңын қамтыды; Тоқмақ қоршауға алынды.
- Жаркент уезінде бірқатар қоныстар басып алынды; Қарқара аймағы ірі ошаққа айналды.
- 1916 ж. 11 тамыз: Лепсі уезінде Маслов отряды шамамен 220 көтерілісшіні атты.
- Көтерілісті басуға 14 батальон, 33 жүздік, 42 зеңбірек, 97 пулемет жіберілді.
- 1916 ж. 9 қыркүйек: көтеріліс жетекшісі Бекболат Әшекеев Боралдай асуында дарға асылды.
Т. Бокиннің рөлі
Т. Бокин үгіт-насихат жұмысын ұйымдастырып, соғыстың халыққа қарсы сипатын түсіндірді; феодалдық топтың сатқындық әрекеттерін әшкерелеп, патша жарлығын орындамауға шақырды. 1916 жылғы тамызда тұтқындалып, Ақпан төңкерісіне дейін түрмеде отырды.
Зардаптары
- Жетісуда шаруашылық саны 53 мыңға кеміді.
- Мал басы күрт азайып, шамамен үштен бірі ғана қалды.
1916 жылғы қазан айында Жетісу көтерілісі талқандалды.
Торғайдағы көтеріліс
Торғай облысындағы көтеріліс — ең бұқаралық, ең ұзаққа созылған, ең табанды әрі бір орталықтан басқарылған қозғалыс болды. Ол Торғай, Ырғыз, Ақтөбе, Қостанай уездерін қамтыды; көтеріліс шарпымаған ауыл кемде-кем еді.
Аманкелді Иманов
1916 жылғы Торғай көтерілісіне халық батыры Аманкелді Иманов жетекшілік етті. Оның ұйымдастырушылық қабілеті көтерілістің алғашқы күндерінен-ақ байқалды: Торғайдан бөлек Сырдария, Ақмола, Семей өңірлерінен де көтерілісшілер қосылды.
Сандар мен шайқастар
- 1916 ж. қыркүйек: көтерілісшілер саны 20 мыңға жетті.
- 1916 ж. 26 қараша: саны 50 мыңға дейін өсті.
- 1916 ж. 22 қазан: Аманкелді бастаған 15 мың адам Торғай қаласын қоршады.
- Оларға қарсы генерал Лаврентьевтің 9 мыңдық жазалаушы тобы жіберілді.
- Көтеріліс партизандық күреске ұласты; Кейкі батыр жасағы ерекше ерлік көрсетті.
Ә. Жангелдиннің ықпалы
Торғай даласында А. Имановпен бірге көтерілісті ұйымдастыруға большевик Әліби Жангелдин де (1884–1953) қатысып, қозғалыстың бағыт-бағдарын айқындауға ықпал етті.
Салдары
- 3 мың адам жауапқа тартылды, оның 201-і өлім жазасына кесілді.
- 161 адам каторгаға жіберілді.
- Жүздеген ауыл тоналып, өртелді; жазықсыз адамдар атылды.
Торғай көтерілісі Ақпан төңкерісіне дейін созылып, 1917 жылы талқандалды.
Жеңілу себептері және салдары
Жеңілу себептері
- Көтерілістің бытыраңқылығы
- Ұйымдастыру мен басқарудың әлсіздігі
- Қару-жарақтың жеткіліксіздігі
- Патша билігінің руаралық, ұлтаралық, діни қайшылықтарды шебер пайдалануы
- Алдын ала жасалған нақты жоспардың болмауы
- Ұлттық зиялылар арасындағы бірліктің толық қалыптаспаууы
- Бай-феодал топтардың бір бөлігінің сатқындығы
Демографиялық салдар
Ұлт-азаттық қозғалыс және жазалау шараларының нәтижесінде қазақ халқының саны төмендеді:
- Қазақ өлкесінде: 446 мыңға азайды
- Орта Азияда: 121,7 мыңға азайды
- Астрахань губерниясында: 51,8 мыңға азайды
- Ресей империясында (жиынтық): 617,5 мыңға азайды
Көтерілістің тарихи маңызы
1) Сананың өсуі
Қазақ халқының революциялық және әлеуметтік санасы өсті.
2) Ортақ мүдде
Қазақстан халықтары ұлттық мүдделерінің ортақтығын терең ұғынды.
3) Ұйымдасу тәжірибесі
Қозғалыс барысында басқару құрылымдары мен қарулы жасақтар қалыптасты.
4) Империяға қарсы күрес
Ресей империясындағы азаттық күрестің ең жоғары шегіне айналды.
5) Қарсылық әлеуеті
Қазақ халқының отарлау саясатына қарсы тұра алатын күш екенін көрсетті.
6) Ауқымы
1916 жылғы қозғалыс империяға қарсы көтерілістердің ішіндегі ең ірілерінің бірі болды.
Бекіту: тест тапсырмалары
1. 1916 көтерілісшілерді қару-жарақ, оқ-дәрімен жабдықтау мәселелерімен айналысқан Әскери кеңес қайда құрылды?
- A) Торғай облысында
- B) Орынборда
- C) Жетісуда
- D) Қарақұмда
- E) Сырдария облысында
2. 1916 жылғы көтерілістің негізгі қозғаушы күші:
- A) Қазақ байлары
- B) Қазақ интеллигенциясы
- C) Қазақ болыстары
- D) Қазақ шаруалары мен қолөнершілері
- E) Қазақ сұлтандары
3. 1916 жылғы көтеріліске байланысты Түркістан өлкесіне генерал-губернатор болып қай генерал тағайындалды?
- A) Киров
- B) Куропаткин
- C) Курносов
- D) Константинов
- E) Кирюхин
4. 1916 жылғы көтерілістің сипаты:
- A) Буржуазиялық
- B) Ұлт-азаттық
- C) Демократиялық
- D) Либералдық
- E) Социалистік
5. 1916 ж. Қарқарадағы көтеріліс жетекшілерінің бірі, би әрі ержүрек батыр:
- A) Аманкелді
- B) Әліби
- C) Бекболат
- D) Кейкі
- E) Ұзақ
6. «Қазақ» газетінде жарияланған «Тағы соғыс» мақаласының авторы:
- A) А. Байтұрсынұлы
- B) Ш. Құдайбердиев
- C) Ә. Бөкейханов
- D) Ж. Аймауытов
- E) М. Дулатов
7. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс қамтыған аумақ:
- A) Бүкіл Қазақстан
- B) Торғай облысы
- C) Ақмола облысы
- D) Семей облысы
- E) Жетісу
8. 1916 ж. тамызда 5 мыңнан астам көтерілісші жазалаушы отрядты талқандап, қоршаған жәрмеңке:
- A) Тоқмақ
- B) Бішкек
- C) Ыстықкөл
- D) Қарқара
- E) Ұзынағаш
9. Торғайдағы көтеріліс сардарбегі, Аманкелдінің серігі, мерген:
- A) Мұнай
- B) Ә. Жанбосынов
- C) Е. Курев
- D) Кейкі батыр
- E) Ұ. Саурықов
10. 1916 ж. ұлт-азаттық қозғалыс және жазалау нәтижесінде Қазақстандағы қазақтардың саны:
- A) 200 мыңға
- B) 2 миллионға жуық
- C) 0,5 млн-ға жуық
- D) 1 млн
- E) 800 адам
Қорытынды
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс жеңіліске ұшырағанымен, тарихи маңызы орасан зор болды. Бұл кезең Аманкелді, Бекболат сияқты ел тағдырын ойлаған қаһарман тұлғаларды танытты және қазақ халқының отаршылдыққа қарсы күреске қабілетті күш екенін дәлелдеді.
Ел үшін еңбек етсең, халқын сүймек,
Біз үшін отқа, суға түсіп жүр деп.
Ер өлсе де ерлігін ел өлтірмес,
Неше мың жыл өтсе де тарих білмек.
Бүгінгі тәуелсіздік — халықтың тарихи үміті орындалғанының айғағы. Егемендікке қол жеткізу ұлт жадындағы күрес сабақтарын терең түсінуді талап етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қозыбаев М., Нұрпейіс К., Жүкешев Қ. (2009).
- «Қазақстан тарихы. Очерктер». Алматы: Дәуір баспасы, 1994.
- Интернет дереккөздері (Google арқылы іздеу).