Тұлғааралық коммуникация

Лекцияның мақсаты

Бұл лекцияның мақсаты — жалпы қарым-қатынас пен тұлғааралық қарым-қатынас ұғымдарын түсіндіру, сондай-ақ студенттердің бір-бірімен және қоғамдағы әлеуметтік топтармен дұрыс қарым-қатынас орната алуы болашақ маман тұлғасын қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын көрсету.

Лекцияда қарастырылатын сұрақтар

Қарым-қатынас туралы түсінік
Қарым-қатынас функциялары
Қарым-қатынас түрлері

Әдебиеттер

Г. М. Андреева — «Социальная психология», Москва, 1999.
А. А. Бодалев — «Психология общения», 1991.
Р. Харрис — «Психология массовых коммуникаций».

1-сұрақ: Қарым-қатынас туралы түсінік

Адам қоғамда өмір сүреді және дамиды: өзiн қоршаған адамдар тобының талаптарына сай ойы мен мінез-құлқын өзгертіп, топ мүшелерімен өзара әрекеттесу арқылы әртүрлі байланыстарды сезінеді. Қарым-қатынас болмаса, рухани және материалдық дамуымыздың қандай деңгейге көтерілгенін де білу қиын болар еді.

Әрқайсымыз өзіміздің негізгі қырларымызды тікелей қарым-қатынас тәжірибесі арқылы игереміз: жанұядағы, мектептегі, жұмыстағы, көшедегі күнделікті байланыстар арқылы. Бұл — микроорта.

Микроорта

Отбасы, мектеп, көше, өндіріс сияқты жақын әлеуметтік кеңістік. Тұлға көп жағдайда қоғаммен тікелей емес, ең алдымен осы жақын ортамен әрекеттеседі.

Макроорта

Ғылымы, мәдениеті, идеологиясы, заңдары және қоғамдық нормалары бар кең қоғамдық жүйе. Микроорта арқылы біз макроортаның әсерін сезінеміз.

Микро мен макроның түйіскен тұсы: шағын топ

Микро және макроорта тоғысатын, олардың өзара әрекеттесетін шегі — шағын топ. Адамның өмірі көбіне осы ортада өтеді: отбасыда, оқу орнында, жұмыс ұжымында, көрші-қолаң арасында. Алдыңғы және қазіргі ұрпақтың білімі мен тәжірибесі де көбіне осындай шағын топтарда меңгеріледі.

Қарым-қатынас психологиясы нені зерттейді?

Қабылдау және түсіну

Адамдардың бір-бірін танып, мән беруі және интерпретациялауы.
Еліктеу, сендіру, нандыру

Ықпал ету механизмдері және көзқарастың өзгеруі.
Ұйымшылдық пен жанжал

Топ ішіндегі келісім және қайшылық динамикасы.
Біріккен іс-әрекет

Ортақ мақсат пен әрекетті үйлестіру.

Осы құбылыстардың алуан түрлілігіне қарамастан, олардың негізгі қайнар көзі — адамдар арасындағы қарым-қатынас кеңістігі.

Қарым-қатынас — тарихи алғашқы форма

Қарым-қатынас адамзат тарихындағы алғашқы әлеуметтік форма ретінде қалыптасып, өркениет дамуының кейінгі кезеңдерінде оның жаңа түрлерінің пайда болуына негіз болды. Мысалы, жазбаша қарым-қатынас жазу қалыптасқаннан кейін ғана кең тарай бастады.

Әлеуметтік топтар және әлеуметтік әрекеттестік

Адам бір мезетте бірнеше әлеуметтік топтың құрамында болуы мүмкін: жұмыс істейді, спорт клубына қатысады, қоғамдық қызмет атқарады, саяси өмірге араласады және отбасында ата-ана міндеттерін орындайды. Әр топта белгілі бір орын алып, сол ортада әлеуметтік әрекеттестікті қалыптастырады.

Негізгі анықтама

Әлеуметтік әрекеттестік — серіктестердің бір-біріне уақыт аралата ықпал етіп, әрқайсысының әлеуметтік әрекетінің іске асуын қамтамасыз етуі және бір-бірінің әрекетіне бейімделуі.

Қарым-қатынас ұғымының екі қыры

1) Күрделі көп мақсатты процесс

Бірігіп әрекет ету қажеттілігінен туындайтын, ақпарат алмасуды, өзара әрекеттесу стратегиясын құруды, өзгені қабылдау мен түсінуді қамтитын байланыстың орнауы және дамуы.

2) Серіктеске ықпал ететін өзара әрекеттесу

Белгілі құралдар арқылы іске асатын, серіктестің жай-күйін, мінез-құлқын және тұлғалық маңыздылық құрылымын едәуір өзгертуге бағытталған әрекет.

Қарым-қатынастың деңгейлері (Б. Г. Ананьев бойынша)

Кеңес психологы Б. Г. Ананьев қарым-қатынастың көпдеңгейлі, иерархиялық және көпөлшемді ұйымдасуын атап көрсетіп, макро-, мезо-, микро деңгейлерді ажыратады: қоғам, әртүрлі ұжымдар және жақын қоршаған орта, сондай-ақ қарым-қатынаста қалыптасатын индивидуалды сипаттамалар.

Микродеңгей

Тұлғааралық қарым-қатынастың ең ұсақ бөлшектері, күнделікті тікелей байланыстар.

Мезодеңгей

Ұжымдар, ұйымдар, ортақ мақсат пен рөлдер арқылы байланысатын орта деңгейлі жүйелер.

Макродеңгей

Басқару, сауда сияқты ірі әлеуметтік құрылымдар және қоғамдық институттар.

Кез келген әлеуметтік жағдайда адамдар осы деңгейлердің барлығында өзара әрекеттеседі.

Тұлғааралық қарым-қатынастың формалары

Монологиялық форма

Белсенді рөл көбіне бір адамға беріледі, ал екіншісі пассив қабылдаушы ретінде қалады.

Диалогтық форма

Қатысушылардың ынтымақтастығына сүйенеді: тыңдау, жауап беру, ортақ мағына құру.

Терминдер

Екі адам қарым-қатынасы көбіне әңгімелесу, сөйлесу, диадикалық қарым-қатынас деп аталады. Қатысушылар — сөйлеуші және тыңдаушы, яғни әңгімелесушілер немесе қарым-қатынас серіктестері.

Қарым-қатынасқа қатысты ұғымдар

Тұлға диспозициясы

Белгілі жағдайларда белгілі мінез-құлықты қабылдауға бейімділіктің жүйесі (кешені).

Өмір салты

Тарихи нақты әлеуметтік қатынастарға тән өмір сүру формасы.

Әлеуметтік институт

Адамдардың бірігіп әрекет етуін ұйымдастырудың тарихи қалыптасқан тұрақты формалары.

Фактілік қатынас

Коммуникативтік құралдар тек қатынас процесін қолдау үшін пайдаланылатын, мазмұны әлсіз немесе бейтарап байланыс түрі.

Әлеуметтік-психологиялық біліктілік

Индивидтің өзін қоршаған адамдармен және тұлғааралық қатынастар жүйесінде тиімді әрекеттесе алу қабілеті.

Өркениет

Еңбек бөлінісі, қоғамдық өмірдің күрделенуі, өндіріс пен тұтынудың рационалдануы, ғылым мен құқықтық нормалардың қоғам өміріне енуі, мінез-құлық пен өзара қатынастардың құндылық-нормалық реттелуімен байланысты әлеуметтік-мәдени дамудың деңгейі.

2-сұрақ: Қарым-қатынас функциялары

Міндеті бойынша қарым-қатынас — көпфункциялы құбылыс. Төменде оның негізгі бес функциясы берілген.

1) Прагматикалық функция

бірлескен әрекет

Адамдардың біріккен іс-әрекеті барысында өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асады: жоспарлау, үйлестіру, рөлдерді бөлу, нәтижеге жету.

2) Қалыптастырушы функция

тұлға дамуы

Адамның тұлға ретінде дамуы мен қалыптасу процесінде танылады. Шын мәнінде, ересектермен және құрдастармен қарым-қатынас жасамай тұлғалық даму толық іске аспайды.

3) Растау функциясы

өзін тану

Біз өзге адамдармен қарым-қатынас жасағанда ғана өзіміздің қандай екенімізді тереңірек түсініп, оны бекіте аламыз. Өз құндылығының мойындалуына көз жеткізу үшін адам өзге адамдардың қолдауын іздейді.

Уильям Джеймс: адам үшін қоғамда толық еленбеу — ең ауыр жазалардың бірі. Психологияда мұндай құбылыс растамау деп сипатталады.

Растамауды қарапайым түрде «сеніңкі дұрыс емес» немесе «сен жамансың» деген хабарламалар күшейтеді: мұнда растаудың белгілі бір бөлігі бар болғанымен, адамды жоққа шығару басым болады.

4) Тұлғааралық қатынастарды ұйымдастыру және қолдау

байланысты сақтау

Қарым-қатынас өзге адамды бағалаумен, оған қатысты белгілі бір жағымды не жағымсыз эмоциялық қатынас орнатумен байланысты. Бір адаммен әртүрлі жағдайда әрқалай сөйлесуіміз — осы функцияның табиғи көрінісі.

5) Ішкі қарым-қатынас (өз-өзімен диалог)

ойлау механизмі

Маңызды функциялардың бірі — адамның өз-өзімен жүргізетін диалогы. Сол ішкі сөйлесу арқылы біз шешім қабылдаймыз, әрекет бағытын анықтаймыз, жоспар құрамыз. Бұл құбылысты адам ойлауының ерекше тәсілі ретінде қарастыруға болады.

Ескерту

Бастапқы мәтінде «Психологтар қарым-қатынастың негізгі үш типін қарастырған. 1.» деген бөлім толық берілмеген. Егер жалғасын жіберсеңіз, осы бөлімді де құрылымды түрде өңдеп, мақалаға бірізді қосып беремін.