Күзде құстар неге жылы жаққа ұшып кетеді деп ойлайсыңдар
Құстардың күзгі тіршілігі
Бұл материал — бастауыш сыныпқа арналған кіріктірілген ойын-сабақтың өңделген жоспары. Мақсаты — оқушыларды құстардың түрлері, күзгі тіршілігі және табиғатқа тигізетін пайдасымен таныстыру, сондай-ақ табиғатты бақылауға және құстарды қорғауға тәрбиелеу.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: құстар, олардың түрлері, күзгі тіршілігі және пайдасы туралы түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: ойлау қабілетін дамыту, дүниетанымды кеңейту, сөздік қорды молайту, өз пікірін дәлелдеуге үйрету.
- Тәрбиелік: табиғатты бақылауға, құстарды қорғауға және қамқорлық жасауға баулу.
Ұйымдастыру деректері
- Сабақ типі
- Жаңа білімді игерту
- Сабақ түрі
- Кіріктірілген ойын-сабақ
- Пәнаралық байланыс
- Әліппе, бейнелеу өнері
Қолданылатын әдістер мен ойындар
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Мұғалім оқушылармен амандасып, көңіл күйін сұрайды: «Сәлеметсіңдер ме, балалар? Көңіл күйлерің қалай?»
II. Қызығушылықты ояту
Оқушылар көздерін жұмып, дыбыстарды тыңдайды. Содан кейін төмендегі сұрақтарға жауап береді:
- Көз алдарыңа не елестеді?
- Қандай көңіл күйде отырсыңдар?
Оқушылар көзін ашып, өз ойларын әңгімелейді.
III. Мағынаны тану
Бүгінгі сабақта құстардың күзгі тіршілігімен танысамыз. Қазақстанда құстардың шамамен 480 түрі бар. Құстар ауада еркін ұшады: кеудесіндегі бұлшық еттері өте күшті, ал сүйектері жіңішке әрі жеңіл болады. Құстардың қаны жылы.
Ойын: «Жұлдызыңды жақ»
Тапсырма — жұмбақ шешу. Кім жұмбақты дұрыс шешсе, өз жұлдызын көтереді.
1) Жұмбақ
Құйқылжытып дала күйін, үй ішіне салады үйін.
Жауабы: Қарлығаш. Қарлығаш кеш келіп, ерте қайтады, себебі шыбын-шіркеймен қоректенеді. Ол ұшып келе жатып-ақ жәндіктерді қағып жейді. Адамға үйірсек, үні жағымды. Бір жазда 1 миллионға жуық құрт-құмырсқа жейтіні айтылады.
2) Жұмбақ
Өзге ұяға із тастап, өз атын өзі айтады.
Жауабы: Көкек. Көкек өз атын өзі шақыратын құс. Ол көбіне жұмыртқасын басқа құстың ұясына тастап кетеді. Жұмыртқадан шыққан балапан кейде ұядағы өзге балапандарды итеріп түсіріп жіберуі мүмкін.
3) Жұмбақ
Сұлулықтың не екенін, оларға қарап анықтар. Өзге құс оған жетпейді, құс патшасы саналар.
Жауабы: Аққу. Аққу — мойны ұзын, қардай аппақ құс. Ол 30–40 жыл жасайды. Аққу 3–4 жасқа дейін сұр болып өсіп, кейін түлеп, аппақ түске енеді. Әдетте 3–4 жұмыртқа басып, 38–40 күнде балапан шығарады. Аққулар өте тату, жұбын өмір бойы жазбайды. Аққу — мемлекеттік қорғауға алынған құс.
4) Жұмбақ
Биікке салған ағаш үй, сол ғой оның мекені. Жаздай сайран салып ап, қыста алыс кетеді.
Жауабы: Қараторғай. Қараторғай — кішкентай әрі өте пайдалы құс, «орман қорғаушысы» деп те аталады. Көктемде наурыз айымен бірге келуі жылудың белгісіндей. Жаз бойы 4 миллионға дейін жәндік жейтіні жөнінде деректер айтылады.
5) Жұмбақ
Құс көрдім тырна сияқты, сидиған ұзын сирақты. Шалшықтан бақа ұстауға, қимылы ерен ширақты.
Жауабы: Ләйлек. Ақ ләйлек адамға ертеден бауыр басқан құс саналады. Халық арасында оның келуін жақсылыққа жорыған. Үй шатырына ұя салатын бұл құс қазіргі кезде сиреп кеткендіктен, мемлекеттік қорғауға алынған.
Қызықты дерек
Әлемдегі ең кішкентай құс — калибри. Оның дене тұрқы шамамен 5 см, салмағы 1,5 г ғана.
Күз мезгіліндегі құстар
Күзде жәндіктер азайып, құстардың жемі кемиді. Сол себепті көптеген құстар жылы жаққа ұшып кетеді. Ұшар алдында олар топталып, азық іздеп қоректеніп, күш жинайды. Сондықтан құстарды үркітіп, егістіктен қуаламау керек — олар ұзақ жолға дайындалып жүреді.
Жыл құстары — күн суыта бастағанда жылы жаққа қоныс аударатын құстар. Негізгі себеп — қорек тапшылығы: күн салқындағанда құрт-құмырсқа тығылып қалады. Ал көктемде олар қайта оралады, себебі тым ыстық аймақтарда жұмыртқаның сақталуы қиындап, ұрпақ өрбітуге қолайсыз болуы мүмкін.
Қыстап қалатын құстар жылы жаққа ұшпайды. Оларға: торғайлар, ала қарғалар, шымшықтар, суықторғайлар, саңырау құрлар және басқа да құстар жатады.
Сергіту сәті
Құстарға біз ұқсайық,
Қане, қанат жазайық.
Ұшып-ұшып алайық,
Орнымызға қонайық.
Оқушылардың өлең-тақпақтары
Қарлығаш
Жауатынын жаңбырдың,
Төмен ұшсаң білемін.
Суарса бұл ой-қырды,
Ойнап-күліп жүремін.
Торғай
Алақаным сияқты,
Жылы ұясын қимапты.
Жылы жаққа ұшпайды,
Басқа құстар сияқты.
Бүркіт
Биік шыңда тұрады,
Қалықтайды төбеңде.
Көз тастайды қырағы,
Қонбайды ол төменге.
Сауысқан
Мен жайлы көп қилы ұғым,
Милау емес, милымын.
Қара ала қауырсын,
Сәл ұзындау құйрығым.
Аққу
Қазақ елі аққуларды атпайды,
Көлді қорып, ұяларын сақтайды.
Балалар да сұлулыққа мәз болып,
Одан артық жазда қызық таппайды.
Ойын: «Ұшты-ұшты»
Ұшты-ұшты, қарға ұшты.
Ұшты-ұшты, балға ұшты.
Ұшты-ұшты, көкек ұшты.
Ұшты-ұшты, өтек ұшты.
Ұшты-ұшты, тырна ұшты.
Ұшты-ұшты, тырма ұшты.
Ұшты-ұшты, жапалақ ұшты.
Ұшты-ұшты, шапалақ ұшты.
Дәптермен жұмыс: «Артығын тап»
Әртүрлі суреттер арқылы берілген тапсырма орындалады: оқушылар құстарға қатысты және қатысы жоқ нысандарды ажыратады.
Қосымша жұмыс: екінші топ оқушылары құстар туралы білетін мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды айтады.
IV. Бекіту: «Балапандарға көмектес»
Сұрақтар арқылы қорытындылау жүргізіледі:
- Қасиетті құс.
- Туымызда бейнеленген құс.
- Өз атын өзі шақыратын құс.
- Үйге ұя салатын құс.
V. Ой толғаныс
Жаңа сабақты пысықтау сұрақтары:
- Бүгінгі сабақта не үйрендік, не білдік?
- Қандай жыл құстарын білесіңдер?
- Құстар немен қоректенеді?
- Біздің ауылда осы құстар кездеседі ме?
- Күзде құстар неге жылы жаққа ұшады деп ойлайсыңдар?
- Көктемде жыл құстары неге қайта оралады? Себебін түсіндір.
- Құстар табиғатқа қандай пайда келтіреді?
VI. Үй тапсырмасы
Өздеріңе ұнаған құстың суретін салып келіңдер.
VII. Бағалау
Оқушылар екі топқа бөлініп жұмыс істегендіктен, бағалау смайликтер тарату арқылы жүргізіледі.