Қазақша рефераттар

Орнаменттің мағынасы - сәндеу, әсемдеу

«Ою ойғанның ойы артық»

Қазақтың ою-өрнегі — тек әсемдік үшін жасалған өрнек емес, халықтың дүниетанымы, табиғатты тануы, өмір салты мен рухани жадының көрінісі. Бұл жазбада ою-өрнектің шығу төркіні, қолданылу аясы, түрлері және тәрбиелік мәні жүйелі түрде баяндалады.

Мақсаты

Оқушыларды ою-өрнектің шығу тарихымен, түрлерімен таныстыру; ұлттық қолөнерді үйрету арқылы эстетикалық тәрбие беру және дәстүр сабақтастығын нығайту.

Көрнекіліктер

  • Ою-өрнек туралы суреттер, үлгілер
  • Мақал-мәтелдер, жұмбақтар, сөзжұмбақтар
  • Ұлттық киімдер, ыдыс-аяқ және тұрмыстық бұйымдар

Кіріспе: «Ою» мен «өрнек» ұғымы

Қазақ тіліндегі «ою» және «өрнек» сөздері қатар айтылғанда, латын тіліндегі «орнамент» ұғымына жақын мағына береді. Орнамент — сәндеу, әсемдеу дегенді білдіреді.

Ою-өрнек бір затты ою, кесу, тілу, қию тәсілдері арқылы жасалып, кейін басқа материалға кіріктіріледі: жапсырылады, желімделеді, кестеленеді, қондырылады. Бұл — қолөнердің әрі көркем, әрі қолданбалы табиғатын танытады.

Тарихи негіз

Ою-өрнек қазақ даласында жазу-сызу пайда болудан бұрын-ақ қалыптасқан деуге болады. Оны жеке бір адам ойлап тапқан жоқ — оны халықтың өзі өмір тәжірибесі арқылы тудырды.

Ертеде арнайы шеберхана да бола бермеген: шеберлер үйдің ішінде немесе далада ыңғайлы орын тауып, сол жерді шеберханаға айналдырған. Алғашқы бейнелер тасқа қашалып, кейін киім-кешекке, ыдысқа, үй жиһазына көшіп, уақыт өте келе ою-өрнек тілі байыды.

Ою-өрнектің тұрмыстағы орны

Қазақ тұрмысында ою-өрнектің алатын орны ерекше: ол ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, дамып келе жатқан бірегей өнер. Әр шебер өз өрнегіне атау беріп, астарына терең мағына сыйғызған. Сондықтан өрнектің «тілін», сырын, тарихын көбіне сол шебердің өзі жақсы білген.

Атақты суретші Әбілхан Қастеевтен «Ою-өрнекті қайдан, кімнен үйрендің?» деп сұрағанда: «Таудың бұлағынан, қойдың құлағынан, апамның киізінен, ешкінің мүйізінен» деп жауап берген екен.

Ғалым Әлкей Марғұланның «қазақтар ою-өрнек әлемінде өмір сүреді» деген пікірін ұлттық бұйымдардың сан алуандығы дәлелдейді. Түскиіз, кілем, сырмақ, текемет, алаша, көрпеше, сандық, кебеже, қару-жарақ, зергерлік бұйымдар — бәрі де өрнекпен көркейтілген.

Өлшемі мен қолданылуы

  • Ұсақ өрнек — зергерлік, кесте, нәзік әшекейлерде
  • Ірі өрнек — кілем, алаша, текемет, сырмақ секілді үлкен бұйымдарда

Тәрбиелік мәні

Ою-өрнек арқылы халық табиғатқа көзқарасын, тілек-ниетін, қорғаныш сенімін, қуаныш-қайғысын ишарамен жеткізген. Өрнекті «сөйлету» — ойды бейнемен білдіру мәдениеті.

Өрнек «сөйлейтін» аңыз

Баяғыда алысқа ұзатылған қыз артында қалған ауылына кестеленген шағын орамалды керуеншілер арқылы сәлемдеме етіп жібереді. Орамал бетіне ұшқан құс пен жаңа бүршік атқан гүл бейнеленген екен.

Мұны көрген ата-анасы: «Қызымыз әуедегі құстай еркін, жайраңдап өмір сүріп жүр екен», — деп қуанады.

Бір-екі жылдан соң қыз тағы орамал жолдайды. Бұл жолы орамал жиегі бүрмеленіп, ортасына түрегеп тұрған ер адамның жанында жүресінен отырған бейне кестеленіпті. Ата-анасы: «Қызымыз бұрынғы еркіндігінен айырылып, торға түскен торғайдай күй кешкен сияқты. Жолдасы қатал жан екен», — деп қынжылады.

Бұл аңыз ою-өрнек арқылы ой мен көңіл күйді сөзсіз жеткізуге болатынын меңзейді.

Ою-өрнектің негізгі түрлері

Бүгінге дейін қазақ ою-өрнектерінің 500-ге жуық түрі анықталған. Олар шартты түрде төрт топқа бөлінеді:

1) Өсімдік тектес

Гүл, жапырақ, бүршік, сабақ сияқты табиғи өсімдік пішіндерін тұспалдайды.

2) Жануар тектес

Мүйіз, табан, із секілді мал шаруашылығына жақын бейнелерге негізделеді.

3) Геометриялық

Ромб, үшбұрыш, дөңгелек, ирек тәрізді пішіндер арқылы құралады.

4) Ғарыштық (аспан әлемі)

Күн, ай, жұлдыз және кеңістікке қатысты ишараларды қамтиды.

Мақалдың мәні

Халықта: «Өз үйінде ою оймаған адам кісі үйінде сызу сызады» деген мақал бар. Бұл — ою ойып үйрену қолөнерге бастайтын негізгі баспалдақ екенін білдіреді.

«Мүйіз» өрнегі және оның таралуы

«Мүйіз» оюын қазақ ою-өрнегінің төркіні деуге болады. Көптеген жаңа элементтер осы негізде дамып, атаулары өзгеріп отырған: қошқармүйіз, арқармүйіз, сыңармүйіз, төртқұлақ, сынықмүйіз және т.б.

Бұл өрнектер кілем, алаша, текемет, сырмақ, қоржын секілді бұйымдарды әшекейлеуде кең қолданылған.

Сөзжұмбақ: қысқа сұрақтар

  • 1. Тігіншіге керекті құрал? Оймақ
  • 2. Бұйымдарды немен әшекейлейді? Ою
  • 3. «Ою» сөзімен мағыналас сөз? Өрнек
  • 4. Тіл-көзден сақтау үшін балалар мойнына тағатын ою? Тұмарша
  • 5. Түйенің басқан ізін долбарлайтын күрделі өрнек? Түйетабан
  • 6. Өте ертеден келе жатқан өнер саласы? Зергерлік
  • 7. Ботаның көзіндей дөңгеленген ромбқа ұқсайтын өрнек? Ботакөз

Жұмбақ және өрнек байланысы

Жұмбақ 1

Таптым, таптым тап жорға,
Табаны жалпақ боз жорға.

Жауабы (өрнектер): Ботакөз, түйетабан, өркеш

Жұмбақ 2

Екі айнасы бар,
Екі найзасы бар,
Төрт сылдырмағы бар,
Екі шыбыртқысы бар.

Жауабы (өрнектер): Сыңармүйіз, сынықмүйіз, қосмүйіз

Ою-өрнек туралы мақал-мәтелдер

  • Өнер сыры — өрнекте.
  • Ою ойғанның ойы ұшқыр.
  • Ою ойған — сызу да сызады.
  • Үлгісі көптің өрнегі көп, өрнегі көптің ермегі көп.
  • Өнерсізден құт қашады.

Таңдаулы өрнектер: қысқаша түсіндірме

«Мүйіз»

Қазақ оюының ең көне мәнерлерінің бірі. Текемет, алаша, сырмақ секілді бұйымдарда жиі кездеседі.

«Сырмақмүйіз» және «Сынықмүйіз»

Кілем, алаша секілді бұйымдарды безендіруге қолданылады. Негізгі бояулар: қызыл, қанық қызыл, жасыл, қоңыр. «Сынықмүйіз» өрнегі төрт рет ішке қарай иіліп, морт сынған мүйіз пішінін елестетеді.

«Тұмарша»

Үшбұрышты пішінде келеді. Тіл-көзден сақтасын деген ниетпен балалар мойнына тұмар тағу дәстүрімен сабақтас. Кілем мен текеметте жиі қолданылады.

«Ирек су»

Көбіне кілем тоқуда қолданылатын ирек сызықты өрнек. Су ағымы мен үзілмес өмір желісін тұспалдап береді.

«Қошқармүйіз»

Қойдың төбесі мен екі жаққа иірілген мүйіз бейнесіне негізделеді. Текемет, сырмақ сияқты бұйымдарға кең тараған.

«Гүл»

Өсімдіктің сан алуан түрін тұспалдайды: үш жапырақты үлгіден бастап, он екі жапырақты нұсқаларға дейін кездеседі. Кестеде, киімнің жаға, қалта, жиек бөліктерінде көп қолданылады.

«Қос дөңгелек»

Мал таңбасына ұқсас геометриялық өрнек. Көбіне киім бұйымдарын, текемет пен сырмақты әшекейлеуге пайдаланылады.

Сұрақ-жауап

  1. Ертеде ою-өрнекті матаға түсіру үшін қандай тәсіл қолданған?
    а) Қарындаш
    ә) Уыз
    б) Бор
  2. Ою-өрнектің неше түрі бар деп айтылады?
    а) 300
    ә) 500
    б) 400
  3. «Гүл» оюы нені бейнелейді?
    а) Бейбітшілік
    ә) Қуаныш
    б) Дархандық
  4. «Қой аузынан шөп алмайтын» теңеуі қай түлікке қатысты айтылады?
    1) Қой (қошқармүйіз)
    2) Түйе
    3) Ешкі

Қорытынды ой

Қазақтың «ою» және «өрнек» деген қос сөзі орнамент ұғымын білдіреді. Бұл өнер бізге ежелгі көшпенділер мәдениетінен жеткен. Халық ою-өрнекті өмірінің сәні мен мәніне айналдырған.

Бауыржан Момышұлының ойына сүйенсек, ою-өрнек пен құрақ құрау — қазақтың кешегісі, бүгінгісі, ертеңі. Бұл өнерді үйрену, жалғастыру — жас ұрпақтың қолында.

Ізгі тілек

Жас ұрпақ өмірлі болсын,
Тұрмысы көңілді болсын,
Ата-анаға мейірлі болсын,
Ағайын-туысқа пейілді болсын,
Өнер-білімге зейінді болсын,
Он саусағынан өнер тамған оюшы болсын.