Жолаушыға жолдан жолдас қосылар
Жол туралы мақал-мәтелдер
Төмендегі мақал-мәтелдерде жолдың қадірі, сапардың сыны, серіктің маңызы, бағыт пен жөннің айырмасы, сондай-ақ еңбек пен төзімнің нәтижесі жинақы да бейнелі түрде айтылады. Оқуға жеңіл болу үшін олар тақырыптық бөлімдерге топтастырылды.
Сапар және ниет
Жолға шығу — тек қадам емес, таңдау. Бұл бөлімде бастау, межеге ұмтылу, сапар әдебі мен сақтығы туралы ой айтылады.
- Алыс сапар алғашқы қадамнан басталады.
- Ұлы жол үй табалдырығынан басталады.
- Атар таңға жүрсең де, батар күнге жүрме.
- Жолға шықсаң, жол азығың мол болсын.
- Жол сұрамай жолға түспе.
- Жолдан адасу айып емес, жол жүрмеу айып.
- Мезгілінде жүрмесең, мерзімді жерге жетпессің. (Қайып ақын)
Жолдас және жауапкершілік
Сапардың берекесі — серікте. Жолдас таңдау, бір-біріне жүк емес, тірек болу туралы нақылдар осы бөлімге топтасты.
- Алыс жолға шығар болсаң, алдымен жолдасыңды сайла. Жаудың алдын алар болсаң, алдымен қолбасыңды сайла.
- Жолға шықпақ болсаң: жолдасыңды сайла, бөктергің мен ат дорбаңды байла.
- Жолға шықпас бұрын жолдасыңды сайла, үй салмас бұрын көршіңді сайла.
- Жолға шықсаң, жолдасыңның жүгі болма — жұбы бол.
- Жолаушыға жолдан жолдас қосылар.
- Жолдасты жол айырады.
- Жолдасты жол танытады.
- Жолдасының жолы кең.
Жол, бағыт, жөн
Жолдың өзі ғана емес, оны тану, сұрау, дұрыс бағытты ұстану да маңызды. Бұл бөлімде «жол» мен «жөн» ұғымдары қатар өріледі.
Ауыздың қайда екенін қол біледі, ауылдың қайда екенін жол біледі.
Жол білмеген адастырады, жөн білмеген шатастырады.
Жөн сұраған кісі адаспайды, жол сұраған кісі жаңылыспайды.
Алыс жүрсең де, жолмен жүр.
Жақсы жолдың ұзыны жақсы, жаман жолдың қысқасы жақсы.
Жақсы жол ұзақ та болса — жақын, жаман жол жақын да болса — алыс.
Бір жол бар — жақын, жақын да болса алыс. Бір жол бар — алыс, алыс та болса жақын.
Жолы жаман болса: ат та сүрінеді, атаң да сүрінеді.
Жолы жаман жерге соқпақ түсер.
Қысқа, бірақ салмақты
Сынақ, төзім, тәжірибе
Жол — мінез бен мүмкіндіктің таразысы. Алыс пен жақынды, ауыр мен жеңілді бастан өткерген ғана шын бағасын біледі.
- Алыс жол атты сынайды, ауыр жол ерді сынайды.
- Ауыр жол атанды сынайды, ауыр іс адамды сынайды.
- Ащы мен тұщыны татқан білер, алыс пен жақынды жортқан білер.
- Жолаушыны жол асырайды, өнерпазды қол асырайды.
- Жолаушыны жол сынайды.
- Жолаушының азығы — жолында.
- Жолаушының ақысы — жүрсе бітеді.
- Жол азабы — көр азабы.
- Жол қадірін жүрген біледі.
- Көп жүрген жер таниды, көп қыдырған ел таниды.
- Көпті көрген біледі, алысты жүрген біледі.
Ескерту
Жолшыбай буынған белбеу жолда шешіліп қалады.
Ниет
Желді қуған жоғалар, жолды қуған оңалар.
Көне нақылдар мен көркем теңеулер
Бұл бөлімде жолға қатысты бейнелі салыстырулар, әзіл мен емеурін, сондай-ақ табиғатпен астасқан көркем тіркестер берілді.
«Жолдағы құйрықтан қолдағы өкпем артық»
— Шәкәрім
Сөздің сарыны
- Айналма болса да — жол жақсы, ақсақ болса да — қыз жақсы.
- Қисық болса да — жол жақсы, долы болса да — қыз жақсы.
- Жаман шопан қойдан көреді, жаман шофер жолдан көреді.
Өсу, із, соқпақ
- Он адам жүрген жерде із қалады, жүз адам жүрген жерде — соқпақ, мың адам жүрген жерде — жол.
- Арқан бойы соқпақтың, тұсау бойы төтелігі бар.
- Беткейден өтсең — бел қалар.
Табиғатпен астасқан жол
- Өрісті жол елге жеткізер, өзен-су көлге жеткізер, соқпақ жолға жеткізер, жол молға жеткізер.
- Шөлде жүрген шөл таныр, жолда жүрген жол таныр.
- Шөлмен жүрсең, жолмен жүр: жол бұлақты көлге апарады, көл қонысты елге апарады.
Тағы бірнеше түйін
Қайта оралатын ой
Жол туралы нақылдардың ортақ өзегі — адамды алға жетелейтін қасиеттер: дұрыс бағыт, берік ниет, лайық жолдас, сабыр мен сақтық. Жол жүрген сайын сөз де, тәжірибе де тереңдей береді.