Абайдың он алтыншы қара сөзіОН АЛТЫНШЫ СӨЗҚазақ құлшылығым құдайға лайық болса екен деп қам жемейді
Абайдың он алтыншы қара сөзі
Абай адамды сыртқы салтқа емес, ішкі тазалық пен саналы еңбекке шақырады.
Қазақтың бір мінезі — құлшылығы құдайға лайық болсын деп қайғырып, қам жемейді. Тек жұрт қылғанды біз де қылып, жығылып-тұрып жүрсек болғаны дейді.
Әдетке айналған құлшылық
Абай «жұрт істегенді істеу» арқылы ғана шектелетін, мән-мағынасына үңілмейтін мінезді сынайды. Бұл жерде мәселе құлшылықтың өзінде емес, санасыз қайталауда.
Негізгі сұрақ: «Мен не үшін істеп жүрмін?»
Саудагер мысалы
Абай бір мысал келтіреді: саудагер несие жинауға келгенде, борышкер «тапқаным осы, біттім; алсаң — ал, әйтпесе сен үшін жерден мал қазып табам ба?» деп қысқа қайырады.
Сол секілді, кей адам құдай тағалаға да дәл сол борышкерше қарайды: «білгенім осы, болды» дейді.
Ең ауыр ақтау: «Үйрене алмаймын»
Абайдың түйіні — адамның тілі мен дініне еңбек қылмай, өзін түзетпей жүруі. Кейбірі «тілімді жаттықтырмаймын, дінімді тазартып ойланбаймын, үйренуге әлек болмаймын» деген мінезге салынады. Кейін оған «білгенім осы, енді қартайғанда қайдан үйренем?» деп тағы сылтау қосады.
Сылтау: «Оқымадым демесең болады, тілім келмеді».
Абайдың сұрағы: «Оның тілі өзге жұрттан бөлекше жаратылып па?»
Қорытынды ой
Бұл қара сөз сыртқы көрініске алданып қалмай, ниетті түзеп, үйренуге ерінбеуді талап етеді. Құлшылық та, білім де — қайталау емес, жауапкершілік.
Осы тақырыпқа жақын
Абайдың басқа да қара сөздерінде адам мінезі, білімге құштарлық және рухани жауапкершілік мәселелері кеңінен қозғалады.