Анаша тапшы
Мақсаты мен тәрбиелік мәні
«Қазақстан – 2030» бағдарламасында көрсетілгендей, өркениетті ел болудың негізгі шарттарының бірі — әр азаматтың денсаулығы мықты, хал-ахуалы жақсы болуы. Осы мақсатта қоғамды ішімдік, нашақорлық, шылым шегу сияқты зиянды әдеттерден сақтандыру, олардың денсаулыққа да, болашақ ұрпаққа да қарсы жау екендігін түсіндіру қажет.
Тәрбиелік мәні — зиянды заттардан аулақ болуға, денсаулықты қорғауға және жауапкершілікпен таңдау жасауға тәрбиелеу.
Тарихтан сабақ: ішімдік пен есірткінің ізі
Жүргізушілер сөзі
1-жүргізуші
Біздің ата-бабаларымыз кең далада еркін өсті. Олар ойын да, бойын да таза ұстады. Ақыл-ойды улап, адамды есінен тандырып, мас қылатын арақ-шараптан аулақ болды. Ата-бабаларымыздың ең сүйікті сусыны — дертке дауа, жанға шипа қымыз еді.
2-жүргізуші
Кеңес дәуірінде қазақтың дастарханына арақ келді. Талай азамат арақтың соңына түсіп, қор болды.
1-жүргізуші
Арақтың кесірінен талай шаңырақ шайқалды. Қуаныш та, қонақ та арақсыз өтпейтіндей күйге түсті. Үлкен-кіші, еркек-әйел демей ішімдікке әуестік қалыпты нәрсеге айналды; тіпті әке мен бала, ана мен қыз бірге отырып ішетін жағдай ұят саналмайтын болды.
2-жүргізуші
Талай отбасына қайғы-қасірет әкелген, талай жанды адамдық жолынан тайдырған әзәзіл ішімдіктің зиянын зиялы азаматтар талай рет айтты. «Атаңнан қалған ас емес, арақтан аулақ болайық, ағайын!» — деді олар.
Негізгі ой
Ішімдікке тәуелділік әлсіреткен қоғамға енді басқа қауіп қосылды: «жер астынан жік шықты» дегендей, есірткі атты індет бой көтерді.
1-жүргізуші
Есірткі бар жерде оны таратушылар да бар. Олар — біреудің көз жасынан, біреудің қайғысынан ақша сауып отырған қаныпезерлер.
2-жүргізуші
Сол қаныпезерлердің ең алдымен торлайтыны — өсіп келе жатқан көкөрім жастар.
Түйін
«Көкнардың көз жасын ішкен адам өмір бойы жылап өтеді» деген сөз бар. Есірткіге бір берілген адам тек өзін ғана емес, ата-анасын, бауырын, жақындарын да жылатады.
Театрландырылған көрініс: «Ажалмен ойнама, айналайын»
Сахналық жағдай
Қайғылы, ауыр музыка ойнайды. Сахнаға ана мен бала шығады. Бала — нашақор. Қолында шприц. Жүдеген, азған. Қиналыстан жанын қоярға жер таппай тұр.
Диалог
Бала
Апа, кешіріңіз… Мен осы күйге түстім. Мен нашақормын. Мен үшін бұл дүниеде қызық қалмады. Атып келе жатқан таңға қуана алмаймын, адамша сөйлеп, адамша күле алмаймын… Мен үшін өмірдің бар қызығы — анаша… Апа, аясаңыз, анаша тауып беріңізші. Өліп барамын…
Ана
Құлыным… Қалай тап болдың бұл пәлеге? Анаша дегенің — ажалдың өзі еді ғой. Біліп тұрып ажалмен ойнағаның не? Сенің өміріңнің қуанышын ұрлаған, сені қасіретке батырып жіберген қаныпезер кім?
Есірткі сатушы
Ол қаныпезер кім дейсің бе? Ол — мен. Не істейсің маған, бейшара?
Ана
Сен бе едің, жүзіқара? Құлынымның саған не жазығы бар еді? Неге оны адамдық жолдан тайдырдың?
Есірткі сатушы
Балаңның маған жазығы жоқ. Бірақ қазір дүниені ақша билейді. Ақша болмаса, мен қалай күн көрем? Сенің балаң сияқты әлсіздер болмаса, ол ақшаны кім береді?
Ана
Ақша дейсің… Қай заманда адамнан ақша қымбат болып еді? Ақша үшін балам құрбан болатындай не күнәсі бар?
Есірткі сатушы
Күнәсі — әлсіздігі. «Жоқ» деп айта алмады. Дискотекада қармағыма ілінді. Қасында сұлу қыз бар еді. Экстази ұсындым — ақша сұрамадым, тегін бердім. Әуелі қашқақтады. Бірақ намысына тиіп сөз айтқанда, «керек емес» деп үзілді-кесілді айта алмады. Сол бір әлсіздік түбіне жетті.
Ана
Экстази дейсің бе… Ол тағы не нәрсе?
Есірткі сатушы
Экстази — жасөспірімдерді арбайтын есірткінің бір түрі. Оны қабылдаған бала шаршағанын, аштықты, шөлді сезбейді. Таңды-таңға ұрып билей береді.
Есірткі сатушы
Кейін тұзақты тарта бердім. Ақша сұрадым. Есірткі үшін ақша аямайтын болды. Бірте-бірте ең күштілеріне көшті. Тамырына ине салмай тыныштала алмай қалды. Ақша керек болды. Сөйтіп өз үйіне ұры болып түсті: қымбат заттардың бәрін сатып, жоқ қылды. Түбіне жеткен — көрсеқызарлық пен «жоқ» деп айта алмау.
Шиеленіс
Ана ашуға булығып, сатушының жағасынан алады. Ал бала қалш-қалш етіп, анаша сұрап, талықсуға жақын тұрады.
Есірткі сатушы
Бейшара әйел, сенің қылығың — құр далбаса. Көрдің бе баланың хәлін? Оған қазір ақша да емес, ең алдымен есірткі керек. Қазір оған анасынан да анаша қымбат. Сен бере алмайсың. Ал мен берем. Тегін берем.
Бала
Тегін дейсің бе?.. Тегін бе?.. Берші… Өліп барамын…
Есірткі сатушы
Алғың келсе, тас кенедей жабысқан шешеңді алып кет!
Қайғылы аяқталу
Бала шешесіне жармасып, жерге құлайды. Ана баласының басын құшақтап зар еңірейді.
Ана
Құлыным-ай… Құлыным… Не жазып едің?
Есірткі сатушы
Айтпадым ба… оған қазір анасынан да анаша қымбат деп.
Зерттеу деректері: жасөспірімдер және тәуекел
Әлеуметтік зерттеу нәтижелері
Республиканың 6 облысында жүргізілген әлеуметтік зерттеуде мамандар 2000 оқушыға сауалнама таратқан. Нәтижесінде оқушылардың 12% өмірінде кемінде бір рет анаша қолданып көрген, ал 7% тұрақты түрде пайдаланатыны анықталған.
Бастау себептері (үлестері)
- 59% — «Бұл қандай нәрсе екен, дәмін көрейін» деген қызығушылық.
- 10% — ермек үшін бастап, кейін тәуелділікке түсу.
- 8,4% — есірткі қолданатын таныстарының ықпалы.
- 20,6% — біреудің азғыруына еріп кету.
- 10% — «анаша шекпеймін» деуге ыңғайсызданып, көңілжықпастыққа салыну.
- 10% — ниеті жаман адамдардың зорлықпен көндіруі.
- 2% — тұрмыстық ауыртпалық пен сәтсіздіктен «жеңілдік» іздеу.
Салдары: жеке өмірден қоғамдық қауіпке дейін
Есірткіге тәуелді адам бірте-бірте адамдық қасиетін жоғалтады: оқу мен жұмысты елемей, тек өзін ойлауға көшеді.
Өтірік айту, ұрлық, тонау көбейеді. Кейде есірткіге ақша табу үшін адам өлтіруден де тайынбайтын жағдайға барады.
Шприц арқылы тамырға жіберу бауыр ауруларына және ЖИТС/СПИД қаупіне әкеледі.
Нашақорлық қылмыстың өсуіне тікелей әсер етеді: 2008 жылмен салыстырғанда есірткі қолданып қылмыс жасағандар саны үш есеге артқаны айтылған.
Аймақтық қауіп
Қазақстанның белгілі бір кезеңде есірткі тасымалы өтетін транзиттік коридорға айналғаны жасырын емес. БҰҰ мәліметіне сүйенсек, Ауғанстан мен Тәжікстанда 4600 тонна апиын сақталған. Мұндай ағымның біздің елге өтпесіне кім кепіл?
Қорытынды үндеу
1-жүргізуші
Олай болса, сақ болайық, ағайын!
2-жүргізуші
Ел боламыз, ұлт боламыз десек; ата-анамызға қуаныш әкелгіміз келсе; болашағымыз нұрлы, еліміздің ертеңі көркем болсын десек — бәріміз бірігуіміз керек.
Ел болып, халық болып, есірткіні ауыздықтайық! Ғасыр індетіне қарсы тізе қосып күресейік, бауырлар!