Оқушыларға Семей өңірінде жүргізілген ядролық сынақ және оның зардаптары туралы мәліметтер беру
Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз қаласы
№5 жалпы білім беретін орта мектеп КММ
Тарих пәні мұғалімі: Нысанбаева Гаухар Канатовна
Семей полигоны — тарихтың қасіретті беттері
Бұл ашық тәрбие сағаты ядролық сынақтардың адам өміріне, ұлт денсаулығына және табиғатқа әкелген салдарын түсіндіруге бағытталған. Кештің өзегі — тарихи жадыны жаңғырту, экологиялық жауапкершілікті күшейту және бейбітшілік құндылығын терең сезіндіру.
Оқытып-үйрету
- Семей өңірінде жүргізілген ядролық сынақтар мен оның зардаптары туралы нақты дерек беру.
- Қоршаған ортаның ластануы тіршілік иелеріне қауіпті екенін, табиғат тағдыры келешек ұрпақтың қолында екенін ұғындыру.
- Полигонды жабуға үлес қосқан қоғам қайраткерлерінің қызметін таныстыру: Н. Ә. Назарбаев, О. Сүлейменов, К. Бозтаев, Х. Матаев, Н. Сабильянов, М. Аймақов және т.б.
Тәрбиелік
- Отанды, туған жерді сүюге баулу.
- Табиғат байлықтарын қорғауға ұмтылдыру.
- Мәнерлеп оқу мен сахналық мәдениетті дамыту.
Дамыта оқыту
- Тіршіліктің негізі — күн, су, ауа туралы түсінікті кеңейту, олардың денсаулыққа пайдасын талдау.
- Логикалық ойлау мен жоғары деңгейде қабылдауды қалыптастыру.
Көрнекіліктер мен материалдар
Интерактивті тақта материалдары
Бейне және слайдтар арқылы көрнекі ақпарат.
Эмблема: «Экология және балалар»
Экологиялық жауапкершілік идеясын айқындайды.
Ядролық жарылыстар туралы бейнематериал
Зардап шеккен адамдардың фото-слайдтары.
Тұлғалар туралы материалдар
Н. Ә. Назарбаев, О. Сүлейменов, К. Бозтаев және т.б. суреттері мен кітаптары.
Ұлы адамдар сөзінен дәйексөздер
Ой түю, пікірталасқа негіз болатын мәтіндер.
Кеш барысы
Кіріспе көрініс
Жүргізуші қонақтарды, ұстаздарды және оқушыларды қарсы алып, «Семей полигоны — тарихтың қасіретті беттері» атты экологиялық кешке қош келдіңіздер дейді. Интерактивті тақтада «Детство» күйі ойнап, қазақ даласының көркем табиғаты көрсетіледі.
Оқушылардың туған жер туралы жыр жолдарынан
«Шықшы тауға, қарашы кең далаға… Уа, дариға, алтын бесік — туған жер… Неткен байтақ, неткен ұлы жер едің…»
«Сенде тудым, сенде өстім, сенде өлсем… Болдым ғашық, туған дала, мен саған…»
Жер-Ананың үндеуі
Сахнаға Жер-Ана шығып, адамзатқа табиғаттың берекесі мен шипасын еске салады: бал татитын су, құнарлы топырақ, күн шуағы — бәрі де тіршілік үшін. Алайда адам баласының бейқам әрекеті табиғатқа да, өз болашағына да қауіп төндіріп отырғанын күйзеле жеткізеді.
Осы сәтте дауыл үні естіліп, интерактивті тақтадан ядролық сынақ туралы бейне көрсетіледі. Келесі бөлім «Ядролық жарылыстар және оның зардаптары» тақырыбына арналатыны хабарланады.
Баяндамашы: Қалдыбаева Айгүл
Тарихи деректер: Семей ядролық полигоны
Құпия қала және инфрақұрылым
1947 жылғы 21 тамызда КСРО Үкіметінің арнайы қаулысымен «Семей-21» деген шартты атаумен жаңа жасырын қала құрылды. Ол әскери-өнеркәсіптік кешеннің жаңа бағытына — ядролық сынақ полигонына қызмет етуге тиіс болды. Полигонға жақын орналасқан жайылымдар, шабындықтар, таулы қыраттар есебінен шамамен 18 мың шаршы км жер бөлінді. Инфрақұрылымына Курчатов қаласы, реакторлар кешені, «Балапан», «Дегелең» (сейсмокешен), «Ш» сынақ алаңдары және өзге тәжірибелік нысандар кірді.
Сынақ саны мен қуаты
Семей ядролық полигонында барлығы 456 ядролық және термоядролық жарылыс жасалды (жылына орта есеппен 14–18 сынақ). Оның 116-сы ашық түрде — жер бетінде және әуеде өткізілді. Сынақтан өткізілген зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы Хиросимаға тасталған бомбаның қуатынан 2,5 мың есе артық болды.
Алғашқы жарылыс: 1949 жыл, 29 тамыз
1949 жылы 29 тамыз күні таңғы сағат 7-де Семей полигонында КСРО-ның алғашқы ядролық қаруы сыналып, қуаты 20 килотонна болатын РДС-1 плутоний заряды жер бетінде жарылды. Отты шардың көз ілеспес жылдамдықпен ұлғайған сәтін маңайдағы сирек ауыл тұрғындары үрей мен таңданысқа толы күйде бақылап қалған. Дала күйіп-қарая түсті: өсімдік жамылғысы жойылып, жануарлар өлексесі табылды.
Куәгерлік әсер
Жердің дірілі, от-жалын, аспанды тұтасқан жарық адамдар санасында өшпес із қалдырды.
Табиғатқа соққы
Күйік, шаң, радиациялық із — экожүйеге ұзақ мерзімді зиян әкелді.
Тарихи бағасы
Бұл оқиға халық тағдырын өзгерткен қайғылы кезеңнің басталуына айналды.
Денсаулыққа зардап
1949 жылғы алғашқы жарылыстан кейін радиациялық сәулеленуге ұшыраған аумақтарда сырқаттану деңгейі ұдайы өсті: өкпе мен сүт безі обыры, лимфогемобластоз және өзге қатерлі ісік түрлері жиіледі. Жалпы онкологиялық аурулар сынақтар басталғалы бері бірнеше есе артқаны айтылды. Полигонға жақын аймақтарда дене бітімі мен есту қабілетінде кемістігі бар нәрестелердің көптеп дүниеге келуі де тіркелді.
Мамандар мұндай көріністерді қысқа мерзімді және қалдық радиация ықпалымен байланысты генетикалық мутациялармен түсіндіреді.
Ақиқатты айтуға тыйым
Зардап шеккен халыққа ұзақ уақыт бойы жүйелі медициналық көмек көрсетілмегені, ал дәрігерлерге радиацияға байланысты ауруларға дәл диагноз қоюға шектеу қойылғаны айтылады. Кейбір елді мекендерде жүздеген адамның мезгілсіз қаза болғаны, көптеген отбасының қасірет шеккені баяндалады.
Мәдени үн: «Заман-ай»
«Заман-ай» — Семей полигоны қасіретіне арналған ән. Өлеңін жазған — ақын Ұлықбек Есдәулетов, әнін жазған — композитор Төлеген Мұхамеджанов. Кеш барысында ән Роза Рымбаеваның орындауымен тыңдалады. Экранда полигоннан зардап шеккен адамдар мен балалардың суреттері көрсетіледі.
Азаматтық ұстаным және тарихи шешім
Полигонды жабу
1991 жылдың 29 тамызында Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. Бұл — ел тарихындағы бейбітшілік пен адам өмірінің құнын айқындаған аса маңызды шешімдердің бірі.
Қоғамдық қозғалыстар мен тұлғалар
Ядролық сынақтарға қарсы «Невада—Семей» халықаралық қозғалысы 1989 жылдың ақпан айында ақын әрі қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтің бастамасымен құрылды. Сондай-ақ полигон мәселесін батыл көтерген тұлғалар қатарында Кешірім Бозтаев, Хафиз Матаев, Нұртай Сабильянов және өзге азаматтар аталады.
Оқушылардың ортақ тілегі — ядролық қарудың «құбыжық кейпін» ешбір елдің баласы көрмесін, оның дүмпуін ешкім естімесін. Полигон жарасы жазылмай тұрып, бейбіт өмір мен жауапты таңдаудың құны ерекше сезіледі.
Халықаралық баға және естелік
2010 жыл: Вашингтон саммиті
2010 жылғы 14 сәуірде өткен ядролық қауіп-қатерді азайту мәселесіне арналған саммитте АҚШ Президенті Барак Обама Қазақстанды ядролық қарусыздану ісіндегі көшбасшы елдердің бірі ретінде атағаны айтылады.
Мемориал
2001 жылдың 29 тамызында Семей қаласындағы Полковничий аралында полигон құрбандарына арналған мемориал қойылды. «Өлімнен де күшті» жобасының авторы — Шота Уәлиханов.
Қоғамдық үн
Сахнада ақ киінген, бастарына қызыл жолақ байлаған жастар «Біз ядролық қаруды қаламаймыз», «Ядролық қаруға жол жоқ» деген плакаттар ұстап шығады.
Болашаққа бағдар және экологиялық жауапкершілік
«Қазақстан–2030» стратегиясында 2030 жылға қарай еліміздің таза ауалы, жасыл желекті, мөлдір сулы аймаққа айналуы, өндіріс қалдықтары мен радиацияның тұрмысқа араласпауы, балалардың дені сау өмір сүруі туралы мақсат айқындалғаны еске салынады. Бүгінде экология — әр адамның күнделікті таңдауы мен ісіне тікелей байланысты өзекті мәселе.
Қазіргі қауіптер
Ғылыми-техникалық прогресс күшейген заманда ауаның ластануы көптеген аурудың көбеюіне ықпал етеді. Климаттың өзгеруі, ауа райының құбылуы, табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы — бұл тек бір өңірдің емес, тұтас елдің қауіпсіздігіне қатысты мәселе.
Тәрбие өзегi
Экологиялық сауаттылық пен мәдениет отбасыдан басталады. Қоршаған ортаны қорғау — әрбір адамның азаматтық міндеті. Мақсат — табиғатты аялайтын, ізгілігі мол, экологиялық білімі жоғары тұлға тәрбиелеу.
Қорытынды
Семей полигоны — ел жадындағы жазылуы қиын жара. Бұл тарих бүгінгі ұрпаққа бір ғана шындықты қайта-қайта еске салады: табиғат та, адам өмірі де баға жетпес құндылық. Бейбітшілікке қызмет ету — үндеу ғана емес, жауапты әрекет.
Кештің финалы
Әндер орындалады: «Атамекен», «Жаса, Қазақстан». Оқушылардың тілегі — табиғаты таза, аспаны ашық, болашағы нұрлы Қазақстан.