Балалар бақшасындағы тәрбие бағдарламасында
Мектепке дейінгі жастағы балалардың тілін дамыту
Тілдің қоғамдық әрі тәрбиелік қызметі ерекше. Тіл — адамдардың бір-бірімен пікір алмасып, қарым-қатынас жасайтын негізгі құралы. Ол адам қоғамына тән: қоғамдағы қажеттіліктен, еңбек үдерісіндегі мұқтаждықтан туындап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.
Тіл — ұлттың айрықша белгілерінің бірі, мәдениеттің маңызды формасы. Әр халықтың ұлттық дәстүрі, дүниетанымы, ойлау тәсілі мен мінез-құлқы тіл арқылы бейнеленеді. Тіл мәдениетін меңгеру сәби шақтан басталып, уақыт өте біртіндеп жетіледі. Сондықтан тілді дұрыс қалыптастыру отбасында, қоғамдық ортада және мектепке дейінгі ұйымдардағы жүйелі тәрбие үдерісінде жүзеге асады.
Бағдарламадағы басымдық
Балабақшадағы тәрбие бағдарламасында баланы сөйлеуге үйрету, тілін дамыту мәселесі барлық сабақта қамтылады. Бағдарламаның ең көлемді бөлігі — ана тілі және айналадағы дүниемен таныстыру.
Осы бөлімде қарастырылатын бағыттар
- Тілдің қоғамдық рөлін түсіндіру
- Баланың лексикалық қорын қалыптастыру және байыту
- Тіл тазалығы мен мәдениетін дамыту
- Сөздің дыбыстық құрамын меңгерту
- Мәнерлеп сөйлеуге үйрету
- Көркем сөз өнеріне баулу
Аз сөзбен көп мағына беретін мақал-мәтелдер, аңыз-ертегілер, эпостық шығармалар ғасырлар бойы ауыздан-ауызға таралып, бүгінгі ұрпақтың рухани азығына айналды. Бала тілін жетілдіруде халық қазынасы — ауыз әдебиетінің орны айрықша.
Қазақ балалар әдебиетінің атасы Ыбырай Алтынсарин балаларды оқыту мен тәрбиелеу ісінде ауыз әдебиетінің маңызын атап көрсетіп: «Өмірге қажетті ауызекі сөйлеу дағдыларына жаттықпайынша, қай тілде болса да еркін, жүйелі сөйлеу мүмкін емес», — деген.
Балабақшадағы ұйымдастыру: сабақ, ойын, еңбек
Баланың өмірлік тәжірибесін дамыту, айналадағы дүниеден алған әсерін кеңейтіп, жүйелеу балабақшада арнайы ұйымдастырылатын сабақ, ойын және еңбек үдерістерінде тәрбиешінің басшылығымен іске асады. Бұл жұмыста бағдарламалық материал негізінде білім беруге ерекше мән беріледі.
Оқу жылына жоспар құру кезінде баланың дұрыс сөйлеуін бағыттау, сөздік қорын дамыту, ой-өрісін кеңейту мәселелеріне мұқият қарау қажет. Әр тәрбиеші және балабақша меңгерушісі бағдарлама материалдарын тиянақты меңгеріп, тақырыпты қай кезде, қалай, қандай мақсатпен және қай сабақпен байланыстыра өткізуді алдын ала анықтауы тиіс.
Сабаққа дайындық
- Әр сабаққа қажетті көрнекіліктерді іріктеу
- Балаларға қойылатын нақты сұрақтарды белгілеу
- Көркем әдебиет, тақырыптық ойындарды жоспарлау
Қатыстыру тәсілдері
- Бақылау, көрсету және әңгімелесу кезінде баладан сұрап, айтқызу
- Балаларды жиірек сөзге қатыстыру
- Тақырыпты жағдайға қарай дәл таңдап, бірізділікпен жүргізу
Тіл дамыту сабақтарының негізгі мақсаты
- Баланың сөздік қорын байыту
- Сөйлем құрап айтуға дағдыландыру
- Жүйелі түрде әңгімелей білуге үйрету
Баланы сөйлеуге үйрету, тілін дамыту және ой-өрісін кеңейту жұмысы барысында әр баланың сөйлеу деңгейін бақылап, нақты анықтау қажет. Сонда ғана оқыту-үйрету үдерісінде қай бағытқа басымдық беру керектігі айқындалады. Баланың сөздігін дамыту жекелей бақылауға сүйеніп, нақты әрі көрнекі материалдар арқылы жүргізіледі.
Практикалық әдістер
1) Әңгімелеу және әңгіме құрастыру
Баланың:
- өзі көріп-білгені туралы айтуы;
- сурет мазмұнын әңгімелеуі;
- оқылған шығарманың мазмұнын баяндауы
арқылы жүйелі сөйлеуі мен ойды байланыстырып жеткізуі дамиды.
2) Сөзді түсініп айту деңгейін бақылау
Ол үшін балаға таныс және таныс емес заттарды көрсетіп, сұрақ-жауап арқылы әңгімелесу ұйымдастырылады.
А) Таныс заттар мен ойыншықтар
Суреттен немесе заттың өзін көрсетіп, түр-түсін, атын, пішінін, қайда және не үшін қолданылатынын айтқызу.
Ә) «Тап та әкел» тапсырмасы
Бөлмедегі 10–15 затты бір жерге қойып, тәрбиеші бір заттың атын айтады. Бала сол затты тауып әкеліп, түр-түсін және пішінін сипаттайды.
Б) Күнделікті қолданылатын заттар
Сабын, тәрелке, орамал, щетка сияқты заттарды суреттен көрсетіп, атын, қажеттілігін, неден жасалғанын айтқызу.
В) Пішіні ұқсас заттарды ажырату
Бөтелке (шөлмек), қайық, үтік, шар, доп сияқты пішіні ұқсас заттарды көрсетіп, олардың атауын, қызметін, сапасын, неден жасалғанын және ұқсас белгілерін айтқызу.
Бұл жұмыстар сабақта да, сабақтан тыс уақытта да жүргізіледі. Әдістерді қолдану барысында баланың тұрмыста кездесетін заттарды танып, олардың атауына қатысты сөздерді түсініп айтуы, сондай-ақ пішіні ұқсас заттарды бір-бірінен ажырата алуға талпынысы бақылауға алынады.
Ескерту: әртүрлі жастағы балалардың сөздік қорын анықтауға арналған жинақталған әдістемелік құралдар бар.
Қорытынды қағида
Мектепке дейінгі педагогиканың теориялық және практикалық мақсаты — жас ұрпақтың ой-өрісін, сана-сезімін кеңейте отырып, өмірге қажетті білім мен дағдыларға үйрету. Осы мақсатқа жетудің өзегі — баланың тілін жүйелі дамыту, ауызекі сөйлеуге үйрету және меңгергенін күнделікті өмірде қолдануға тұрақты түрде жаттықтыру.