Қосымша жалғанғанда кейбір сөздердің соңғы дыбысының өзгеретінін меңгерту
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сабаққа даярлық.
II. Үй тапсырмасын тексеру
68-жаттығу. Ережені қайталау және мысалдармен жұмыс.
Қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгереді: кітап – кітабы, құрық – құрығы, әріп – әрпі.
III. Мақсат қою кезеңі
Сабақтың тақырыбы мен мақсаты хабарланады: түбір мен қосымшаның жазылуындағы дыбыс өзгерістерін аңғару және дұрыс жазуға дағдылану.
IV. Жаңа материалмен жұмыс
а) Оқулықпен жұмыс
Мәтінмен танысу, ережені талдау, мысалдарды салыстыру.
ә) Дәптермен жұмыс
- Күн ретін жазу.
- Көркем жазу.
69-жаттығу
Жақшаның ішіндегі тиісті әріпті қойып, мәтінді көшіріп жазыңдар.
Үлкен ағаштың түбінде әже ұршықпен жіп иіріп отырды. Қасындағы Әсем кітабын қолына алып, ертегі оқи бастады. Кенет шөптің арасынан ала күшік жүгіріп шықты. Ол біресе Әсемнің добына, біресе әженің ұршығына қарады. Әсем кітабын қойып, күшікпен ойнауға кірісті.
Түбінде: сөз соңындағы п қатаң дауыссызы дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда б болып ұяңданады.
Кітабын: п → б (дауысты дыбыстан басталатын қосымша әсерінен).
Добына: түбірі доп, қосымша жалғанғанда п → б.
Ұршығына: сөз соңындағы қ қатаң дауыссызы дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда ғ болып ұяңданады (қ → ғ).
70-жаттығу
Жұмбақты оқып, шешуін табыңдар.
Кезікті бір жануар,
Үстінде екі тауы бар.
Мойны ұзын, көзі үлкен —
Бұл не?
Шешуі: түйе.
Ескерту: қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгеріп, тәуелденудің III жағына ауысуы мүмкін.
Сергіту сәті
Қысқа сергіту жаттығуы: денені жазып, көзге арналған жеңіл қимылдар жасау.
71-жаттығу
Сөздерді көшіріп жазыңдар.
халық → халқы
ерік → еркі
құлып → құлпы
орын → орны
бөрік → бөркі
Қорытынды: қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгеріп, тәуелденудің III жағына айналады.
72-жаттығу
Мақалды оқып, жатқа жазыңдар.
Ел көркі – мал,
Өзен көркі – тал.
Талдау: көрік → көркі (тәуелдену, III жақ).
Ескерту: қосымша жалғанғанда түбірдің жазылуы өзгеріп отырады.
V. Бекіту
73-жаттығу
Тізбектің басында тұратын сөзді тауып, көп нүктенің орнына жазыңдар.
Жақ → жағу → жағады → жағып
Сөк → сөгу → сөгеді → сөгіп
Тақ → тағу → тағады → тағып
Қосымша тапсырма
Түбір сөздерді қатыстырып сөйлем құраңдар.
VI. Қорытындылау
Сұрақ: Бүгін біз не үйрендік?
Жауап: Қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің соңғы дыбысы өзгеретінін және оны жазуда дұрыс қолдануды үйрендік.
VII. Үй тапсырмасы
Үйде ережені қайталау және жаттығуларды орындау.
VIII. Оқушыларды бағалау
- Жаттығуларды орындау сапасы.
- Ережені түсіндіру және мысал келтіру.
- Жазу сауаттылығы мен ұқыптылығы.
Есте сақтайық
Дыбыс өзгерісі
Дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда қатаң дыбыстар ұяңдауы мүмкін:
- п → б (кітап → кітабы, доп → добы)
- қ → ғ (құрық → құрығы, ұршық → ұршығы)
Тәуелдену (III жақ)
Кейбір сөздер тәуелденгенде ықшамдалып жазылады:
- халық → халқы, ерік → еркі
- көрік → көркі, бөрік → бөркі