Қандай зат
Сабақтың тақырыбы
Ас қорыту мүшелерінің құрылысы
Сабақтың мақсаты
Ас қорыту мүшелерінің құрылысын ажырата отырып, ас қорытудың адам өміріндегі маңызын оқушылардың санасында қалыптастыру.
Сабақтың түрі мен типі
- Түрі: ойша жасалған саяхат
- Типі: аралас сабақ
Әдістері мен ресурстары
- Әдіс-тәсілдер: сөздік, сұрақ-жауап, интерактивті әдістер
- Оқыту формасы: ұжымдық
- Көрнекілігі: интерактивті тақта, үлестірмелі кестелер, түрлі тапсырмалар
Сабақтың міндеттері
Білімділік
Оқу-тәрбие үдерісіне жаңа технологиялық тәсілдерді енгізу арқылы оқыту мен тәрбиелеудің тиімділігін арттыру, оқушылардың шығармашылық әлеуетін көтеру.
Дамытушылық
Оқушылардың ойлау, есте сақтау, есту және көру дағдыларын жетілдіру; сөздік қорын байыту. Сұрақ-жауап және тест тапсырмалары арқылы ой-өрісін кеңейту.
Тәрбиелік
Ас қорыту мүшелерінің маңызын түсіндіру арқылы дүниетанымды кеңейту, еңбек дағдысын қалыптастыру және денсаулықты қорғауға, оны сақтауға тәрбиелеу.
Сабақтың құрылымы (уақыт бөлінісі)
Соңында: үй тапсырмасы және бағалау.
Саяхат-сабақтың сценариі
I. Ұйымдастыру
Мұғалім оқушылармен амандасады, кезекшіні анықтайды, жоқ оқушыларды белгілейді және сыныпты сабаққа дайындайды.
Сабақ «Саяхат сабағы» түрінде өтеді: біз «сиқырлы орман әлеміне» саяхат жасап, «сиқырлы бағаларды» табамыз. Саяхатқа шығу үшін әр оқушыға «Денсаулық поезына», яғни «Ас қорыту мүшелерінің құрылысы» вагонына билет алу қажет.
II. Үй тапсырмасын тексеру — «Билет»
Билет оңай берілмейді: үйге берілген «Ас қорыту маңызы» тақырыбы бойынша сұрақтарға жауап беру керек. Бұл — саяхаттың алғашқы сыны.
Тапсырма 1: Сұрақ-жауап (үзінді)
- Қоректік заттарға нәруыздар, көмірсулар, майлар, минералды тұздар, су және витаминдер жатады.
- Тамақтың қарапайым, организмге сіңетін заттарға дейін ұсақталуы мен ыдырауы — ас қорыту.
- Химиялық реакцияларды жылдамдататын, нәруыз текті биологиялық катализаторлар — ферменттер.
- Организмдегі судың орташа мөлшері — 60–65%.
- Витаминдер жеткіліксіз болғанда пайда болатын жағдай — авитаминоз.
- Тәулігіне су қажеттілігі — 1,5–2,5 л.
Ескерту: Бастапқы мәтіндегі 18–23-сұрақтар «қысқаша тоқтал» түрінде берілген, мұнда олар ауызша жауапқа арналған ашық тапсырмалар ретінде сақталады.
Тапсырма 2: «Сиқырлы жартас»
Жартас астында түрлі тағамдардың суреттері беріледі. Оқушылар оларды организмге қажетті құнарлы заттарға сәйкес ажыратып, кестеге жазады (нәруыз/көмірсу/май/витамин/минерал/су).
III. Актуальдау
Өткен тақырып пен жаңа сабақты байланыстыру үшін жетекші сұрақтар қойылады. Осылайша келесі «аялдама» — жаңа білім бөліміне өтеміз.
IV. Жаңа сабақ: ас қорыту жүйесінің құрылысы
Ас қорыту жүйесі ас қорыту жолынан және ас қорыту бездерінен тұрады. Ас қорыту жолына: ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, қарын (асқазан), ұлтабар және ішектер жатады.
Ауыз қуысы: құрылысы және қызметі
Ауыз қуысы төменгі жағынан бұлшық етпен, алдыңғы жағынан тіс пен иек арқылы шектеледі; ұрттар оны жан-жағынан көмкереді. Үстіңгі жағы қатты және жұмсақ таңдаймен қапталған. Жұмсақ таңдайдың артқы бөлігі томпайып, кішкентай тілшікке (бөбешікке) айналады. Таңдай доғаларының арасында көмей бездері орналасады: олардың қатпарлары ауызға түскен микробтарды залалсыздандыруға көмектеседі.
Тілдің үсті сілемейлі қабықшамен қапталған, онда дәм сезу жасушалары орналасады. (Тіл ұшы, бүйірлері және түбі әртүрлі дәмдерді ажыратуға қатысады.)
Ауыз қуысының негізгі қызметтері
- қоректі механикалық ұсақтау;
- қорек жентегін қалыптастыру;
- көмірсулардың бастапқы ыдырауы;
- қоректің сапасы мен температурасын анықтау.
Жұтыну және өңеш арқылы жылжу
Қорек жентегі ауыздан жұтқыншаққа, кейін тік орналасқан жіңішке түтік — өңешке өтеді. Жұтынған кезде көмейдің кіреберісін бөбешік жауып, астың тыныс жолына түсуінен қорғайды. Өңеш қабырғасының толқын тәрізді жиырылуы (перистальтика) асты қарынға жылжытады. Өңештің кілегейлі қабықшасы бөлетін шырыш қозғалысты жеңілдетеді.
Жұтқыншақ аймағында ас қорыту және тыныс алу жолдары айқасады. Мұнда лимфоидтық ұлпа шоғырлары қорғаныш қызметін атқарады.
Қарын (асқазан): құрылысы және ас қорыту
Қарын — қап тәрізді кеңейген мүше. Оның пішіні мен мөлшері адамның дене бітіміне байланысты өзгеруі мүмкін. Қарын қабырғасы үш қабаттан тұрады: сілемейлі, бұлшықетті және сероздық қабықша. Ішкі қабатта қарын сөлін бөлетін көптеген бездер орналасады.
Негізгі деректер
- Күніне бөлінетін қарын сөлі: 1,5–2 л.
- Қарында қорытылу уақыты: 3–10 сағат.
Қарын сөлінің әсері
Алдымен нәруыздар қорытылады. Қарын сөлінде тұз қышқылы бар: ол нәруызды ісіндіріп, пепсин ферментінің белсенділігін қамтамасыз етеді. Ферменттің тиімді жұмыс істеуі үшін орта температурасы 38–39°C шамасында болуы қажет.
Тамақтану гигиенасын сақтамау (өте ыстық, өте салқын немесе құрғақ тағамды жиі тұтыну) ас қорытуды бұзып, қыжыл сияқты жайсыздық тудыруы мүмкін. Қарын сөлінің бөлінуі жүйкелік және гуморальдық жолмен реттеледі.
Аш ішек және ұлтабар: ыдырау мен сіңіру
Қарыннан шыққан қоймалжың ас (ас ботқасы) ішекке өтеді. Қоректік заттар аш ішекте әрі қарай қарапайым молекулаларға дейін ыдырап, қан мен лимфаға сіңеді.
Аш ішектің ішкі беті бүртіктермен қапталған. Бүртіктердің ішінде қылтамырлар мен лимфа тамырлары орналасады, бұл сіңіруді күшейтеді.
Ұзындығы
Аш ішек: 3–3,5 м.
Бастапқы бөлігі
Ұлтабар (он екі елі ішек): шамамен 12 елі.
Өтетін өзектер
Ұлтабарға бауыр мен ұйқы безінің өзектері ашылады.
Ұйқы безі сөлінің ферменттері сілтілі ортада белсенді жұмыс істейді; оның әсерін өт күшейтеді. Ұлтабарда ферменттер әсерінен нәруыздар, майлар және көмірсулар ыдырайды.
Ұйқы безі: екі қызмет
- Ішкі секреция: инсулин, глюкагон гормондары.
- Сыртқы секреция: ішекке ұйқы сөлін бөлу (трипсин, липаза, амилаза және т.б.).
Трипсин нәруыздар мен пептидтерді аминқышқылдарға дейін, липаза майларды глицерин мен май қышқылдарына дейін, ал амилаза полисахаридтерді глюкозаға дейін ыдыратуға қатысады. Ұйқы безі қызметі жүйкелік және гуморальдық механизмдер арқылы реттеледі.
Тоқ ішек: су сіңіру және микрофлораның рөлі
Қорытылмай қалған ас қалдықтары тоқ ішек арқылы шамамен 12 сағат ішінде өтеді. Осы уақыт ішінде судың едәуір бөлігі қайтадан қанға сіңеді.
Тоқ ішектің кілегейлі қабықшасында бүр болмайды. Бездер ферменттері аз, ал шырышты заты мол сөл бөледі: шырыш нәжістің жылжуын жеңілдетіп, организмнен оңай шығуына көмектеседі.
Тоқ ішекте бактериялар көп болады: олар ас қорытуға қатысып, кейбір витаминдердің түзілуіне ықпал етеді. Осы жерде К витамині және В тобы витаминдерінің синтезі жүреді.
Дефекация — күрделі рефлекторлық акт. Бұл кезде көкет пен құрсақ бұлшықеттері жиырылады. Рефлекстің орталығы жұлынның құйымшақ бөлімінде орналасады, ал оның әрекетін бас миы реттейді.
V. Дамытушылық бөлім: «Сиқырлы өзен» тапсырмалары
Мәлімет түсінікті болса, саяхат жалғасады. Келесі аялдама — «Сиқырлы өзен». Өзенде жүзіп жүрген «сиқырлы балықтар» келесі әлемге жол көрсетеді, бірақ ол үшін олардың тапсырмаларын орындау қажет.
Тапсырма 3: Балықтардың сұрақтары
- Ең үлкен ас қорыту безі — бауыр. (Дұрыс.)
- Жұмбақ: «Дәу үңгірдің қақпасы жабылып, ашылып тұрады, жоқ болса да топсасы». (Жауабы: ауыз.)
- Ас қорыту мүшелеріне қатысты мақал-мәтел айту. Мысалы: «Ауру ауыздан кіреді».
- Ұйқы безінің қызметі: ас қорытуға қатысады және ішкі секреция қызметін атқарады.
Тапсырма 4: «Сиқырлы құстар әлемі»
Келесі аялдамада «сиқырлы құстар» терминдерді жасырады. Оқушылар жасырылған сөздерді тауып, мағынасын айтады.
Терминдер тізімі
Ерекше құстың тапсырмасы: «мылқау сурет» (суреттегі мүшелерді атау және белгілеу).
VI. Бекіту
- Нәжіс қалыптасатын бөлім: тоқ ішек.
- Су қайта сіңіріліп, кейбір витаминдер синтезделетін орын: тоқ ішек.
- Ас қорыту жолының кеңейген мүшесі: асқазан.
- Сілекей бездерінің өзегі ашылатын орын: ауыз қуысы.
- Тоқ ішектің аш ішектен басталған жері: соқыр ішек.
- Адамның ас қорыту жолының ұзындығы: 8–10 м.
- Тіл бөліктері: түбірі, денесі, ұшы.
- Адамдағы жұтқыншақ ұзындығы: 11–13 см.
VII. Қорытындылау
Саяхат қорытындыланады: оқушылар бүгінгі сабақта ас қорыту жүйесінің негізгі бөлімдерін, олардың қызметін және ас қорытудың маңызын жүйелейді. «Сиқырлы бағаларға» жеткеніміз — білімді бекіту мен белсенді қатысудың нәтижесі.
VIII. Үй тапсырмасы
«Ас қорыту мүшелерінің құрылысы» тақырыбын қайталау және кітап соңындағы кестені толтыру.
IX. Бағалау
Оқушылар үй тапсырмасына берген жауаптары, жаңа сабақ барысында орындалған тапсырмалар және белсенділігі бойынша бағаланады.