Дауыстылардың ширақтылығын тәрбиелеу
Сабақтың құрылымы
Бұл сабақта оқушылар ән айту дағдыларының негізгі қағидаларын меңгеріп, 2/4 өлшемінің мағынасын практикада қолданады. Негізгі назар: дұрыс дем алу, дауысты және дауыссыз дыбыстардың вокалдық айтылымы, дикция, ширақтық және көпдауыстылыққа алғашқы қадамдар.
Ұйымдастыру кезеңі
- 1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.
- 2. Өткен тақырыптарды қайталау, үй тапсырмасын сұрау.
- 3. Үй тапсырмасын қорытындылау, дауыс жаттығуларын орындату.
- 4. «Қазақстан» әнін жатқа орындату.
- 5. Жаңа сабаққа зейін аударту.
Жаңа тақырыптың өзегі
- Дауысты дыбыстарды (а, о, и, у, е) дұрыс қалыпта айту.
- Дем алу техникасының үш ережесі.
- Дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық рөлі.
- Ширақтық, дикция және көпдауыстылыққа кіріспе.
- 2/4 өлшемін түсіндіру және үлгілеу.
Ән айту дағдылары: 4 негізгі мақсат
Ән айту дағдылары жүйелі түрде төрт бағытта дамытылады. Әр мақсат бір-бірін толықтырып, дауыстың табиғи мүмкіндігін қауіпсіз әрі көркем пайдалануға көмектеседі.
1) Дем алу және дауыс тәрбиесі
Ән айтуда дем алу — вокалдық кешеннің негізгі бөлігі. Тәжірибеде әртүрлі аралас тәсілдер кездеседі: бірде ішпен, бірде кеуде қуысы арқылы, кейде төменгі қабырға кеңеюімен байланысты дем алу. Қазіргі вокалдық тәжірибеде ішпен дем алу кең тараған.
Дем алудың 3 ережесі
- 1 Демді тез және байқатпай алу керек (иықты көтермей).
- 2 Ішке алған демді музыкалық бір сөйлемнің соңына дейін жеткізе білу.
- 3 Демді біртіндеп, бірқалыпты шығару (жанып тұрған жарыққа жай үрлегендей).
Дауысты дыбыстарды айту ерекшелігі
- А — ең жиі қолданылатын дыбыс: жақ төмен түседі, ауыз қуысы кең ашылады.
- О — «а» дыбысына ұқсас, бірақ тембрі күңгірттеу.
- И — жоғары позицияны табуға көмектесетін, дыбысталуы өткірлеу дыбыс.
- У — терең, айғайламай айтылатын дыбыстардың бірі.
2) Дауыссыз дыбыстардың рөлі
Дауыссыз дыбыстар ұяң және қатаң болып бөлінеді. Ұяң дыбыстарды айтқанда дауыс шымылдығы қатысады, ал қатаң дыбыстар көбіне дауыс шымылдығынсыз жасалады.
Ұяң дауыссыздар
б, в, г, д, з, л, м, р
Қатаң дауыссыздар
к, п, т, ф, х, ц, ш, щ
Сонор дыбыстар (мұрын жолды үнді)
Ұяң дауыссыздардың ішінде вокалдық дыбысталу элементтерін құрайтын сонор дыбыстар да бар. Оларға л, м, н, р, ң дыбыстары жатады. Ән айтуда бұл дыбыстардың артикуляциясы мен үн сапасы маңызды.
3) Ширақтық және дикция
Дауыстың ширақтылығы — анық дикция мен байланыстыра айта білудің негізінде қалыптасады. Дикция — сөйлегенде, өлең немесе тақпақ айтқанда сөз бен буынның ашық, анық айтылуы. Бұл дағдылар қалыптаспаса, динамикасы мен шапшаңдығы жоғары шығармаларды орындау дыбыстық әрі дикциялық жағынан сапасыз болады.
Дауыстың икемділігі (жылдамдығы) — кең ұғым: ол дыбыс жүргізу, артикуляция, тыныс пен естудің бірлесе жұмыс істеуінен құралады.
4) Көпдауыстылыққа кіріспе
Көпдауыстылықты әдемі айтуға негіз болатын дағды — дауысты дыбысқа құрылған әнді дұрыс орындау арқылы қалыптасатын интонациялық таза унисон.
Унисон — бір дауысқа айтылатын дыбыстардың үндестігі.
2/4 өлшемі: мәні және белгіленуі
2/4 өлшемі нота кілтімен қатар нота сызығына жазылады. Бұл өлшем шығарманың тактісінде екі үлес бар екенін және үлестің негізі төрттік нота екенін білдіреді.
Санау үлгісі
1-и, 2-и
Мысал
«Біздің ән»
Сергіту сәті: «Адасқан әріптер»
Оқушылардың зейінін шоғырландыруға арналған қысқа тапсырма: әріптер арасынан қажетті дыбыстарды немесе сөздерді табу.
Н Б А Р Б Д З И О Ж Е Қ Я Т І Г Т Ф М П Е Ы Ш Л А К Ь Р Д И О Н
Сабақты қорытындылау (сұрақ-жауап)
- 1. Әнші болу үшін ең алдымен не қажет?
- 2. Ән айту дағдылары неше мақсатта орындалады?
- 3. 1–2-мақсаттың мазмұны қандай?
- 4. 3–4-мақсаттың мазмұны қандай?
- 5. Дем алудың үш ережесін атаңыз.
- 6. 2/4 өлшемін қолмен жасап көрсетіңіз (дирижерлік үлгі).
Үй тапсырмасы
- Ән айту дағдыларының мақсаттары мен ережелерін жатқа айту.
- 2/4 өлшемінде жаттығулар жасау.